Zoals velen ben ik de laatste tijd erg geïnteresseerd in kunstmatige intelligentie. AI op z’n Engels, want de afkorting van Kunstmatige Intelligentie (KI) leidt tot verwarring. Met KI wordt ook wel iets geproduceerd, maar van een andere orde.
In een boeiend artikel in de Volkskrant (25 augustus) schrijft Laurens Verhagen over een onderzoek van AI in relatie tot bewustzijn. Tegelijkertijd ben ik (weer zoals velen) gebiologeerd door de ‘heren’ Prigozjin en Poetin. En dan met name de staat bij beiden van hun bewustzijn.
Mijn eerste werkkring was de reclassering. Ik heb daarin viereneenhalf jaar gewerkt en het heeft me minstens tweeëneenhalf jaar gekost (ik was nog heel jong en onervaren) voor ik een beetje begon te begrijpen hoe het brein van een psychopaat (zo heette dat toen nog) werkte. De denksprong die ik leerde maken was, dat een dergelijke iemand een gestoorde geest heeft. En dat ik de vergelijking met mezelf moest leren loslaten. Mensen verschillen echt onderling, zoals dieren van eenzelfde ras dat ook doen.
Tot nu toe weten we niet goed hoe ons bewustzijn werkt. Hoe de neurofysiologie in elkaar steekt van waarnemen, zien en horen, etc., en het besef van dat wat we waarnemen. Nu is ons besef niet altijd hetzelfde en ook tussen mensen onderling kan het bewustzijn van wat gedacht, gevoeld en gedaan wordt erg verschillen. Zo kunnen we iets wel kennen of er weet van hebben. Maar beseffen, bewustzijn is dat nog niet.
Met betrekking tot onze relatie met de werkelijkheid is het aardig om in de Dikke van Dale de werkwoorden kennen, weten en beseffen op te zoeken. Tussen deze drie werkwoorden vind er een bepaalde verdieping plaats van een oppervlakkig kennen van een feit (bijvoorbeeld biefstuk), naar weten dat een biefstuk een deel is van een koe, naar het besef dat het eten van een biefstuk consequenties heeft voor onze omgeving.
Het feit kennen dat je iemand hebt doodgereden wil dus niet zeggen dat je de consequenties beseft. Het bewustzijn van de gevolgen van ons gedrag is voor een deel een ontwikkelingskwestie. Dat moet je ook geleerd worden. In eerste instantie door conditionering en later ook door inzicht. Maar er kan ook een aanlegfactor meespelen in het missen van het bewustzijn van de (sociale) consequenties van ons gedrag. We kennen het vraagstuk van het bewustzijn bijvoorbeeld in de rechtspraak waar het kan gaan over het vaststellen van de (on)toerekeningsvatbaarheid van een delinquent.
Ik moet eerlijk bekennen dat ik, terugkijkend op mijn leven, regelmatig verminderd toerekeningsvatbaar ben geweest. Simpelweg bijvoorbeeld bij een impulsaankoop, die bij thuiskomst zinloos bleek. Of bij een belofte die ik te snel had gedaan en niet waar kon maken. (Ja, het is waar, het valt allemaal nogal mee).
Jaren geleden zag ik op de televisie een gesprek met twee jonge Engelse joyriders. Ze hadden een auto gestolen, waren er mee gaan rijden en hadden iemand doodgereden. De interviewer vroeg “Maar vinden jullie het niet erg dat je iemand hebt doodgereden?”. Eén van de jongens: “Hoe bedoelt u?”. Die laatste reactie is me altijd bijgebleven en ik zie nog het onnozele gezicht van de jongen bij zijn reactie. Er was geen enkel besef van de gevolgen van hun gedrag.
Bewustzijn is een zogenaamd samengesteld woord; het is samengesteld uit ‘bewust’ en ‘zijn’. Wikipedia omschrijft het als “besef hebben van het eigen ik, ingebed in zijn omgeving”. Zen meditatie is er op gericht je bewust te zijn van het hier-en-nu; en als het niet te zweverig is, je ook bewust te worden van de consequenties voor de omgeving, de ander. Zelf vind ik in dit verband de uitdrukking ‘tegenwoordigheid van geest’ mooi. Het voortdurende besef hebben is buitengewoon moeilijk, maar wel te trainen. En daar is niet persé een kussentje voor nodig.
En dan heb ik het nog niet gehad over het deel van het begrip bewustzijn dat ‘zijn’ heet. Ik vertaal dit hier maar eenvoudig in ‘bestaan’, ons dagelijkse doen en laten. De kernvraag van deze blog is wat mij betreft: hebben wij echt wel zoveel regie over ons bestaan? Zijn we ons dat bewust? En de suggestie van mijn vraag zal duidelijk zijn: maar zeer ten dele. Wat mij betreft is hét voorbeeld onze mobielverslaving.
Poetin heeft (voor zover dat nu bekend is) Prigozjin eerst uit de lucht laten schieten en kort daarna betuigt hij, met een stalen gezicht, zijn medeleven voor de nabestaanden. Het is duidelijk dat er iets schort aan zijn empathisch bewustzijn. En omdat het in dit geval zo extreem is, kunnen we tegen elkaar zeggen dat we deze man echt niet begrijpen (wanneer we hem met onszelf vergelijken).
Maar we zijn slechts door de extremiteit van Poetin gescheiden. Want niemand is zich constant bewust van de consequenties van zijn/haar gedrag.
In het door de Volkskrant aangehaalde onderzoek worstelen de ‘geleerden’ met het begrip bewustzijn. Ze trekken vergelijkingen met de neurale werking van onze hersenen. Sommige wetenschappers achten de kans niet uitgesloten dat AI een vergelijkbare ontwikkeling kan doormaken als onze hersenen, wanneer het vergeleken wordt met die neurale werking.
Maar, en hier spreek ik natuurlijk als volslagen leek, de kern van ons bewustzijn is niet of waargenomen informatie (dat wat we zien en horen, etc.) verwerkt kan worden tot een coherent geheel waaruit praktische consequenties getrokken kunnen worden.
De kern van een menselijk bewustzijn is dat we gevoelens kunnen hebben voor een ander. En dat we ons, op basis van die emotionele betrokkenheid, verantwoordelijk voelen én weten. En wanneer we eens een keer de fout ingaan, dat we ons schuldig voelen.
Ik kan me voorstellen dat, wanneer de wetenschappers van het onderzoek, naar Poetin hebben gekeken, dat ze inderdaad op het idee zijn komen dat AI een bewustzijn kan ontwikkelen.
(Het desbetreffende onderzoek is ‘Consciousness in Artificial Intelligence: Insights from the Science of Consciousness’).
Naar aanleiding van 