Wat is een persoonlijke relatie?

“Wat je niet doorhebt, is dat je niet doorhebt, wat je niet doorhebt”.

Zwaartekracht en een relatie hebben als overeenkomst dat we met beide dagelijks te maken hebben, maar écht weten wat het is doen we niet. Dat komt omdat beide verschijnselen zo abstract zijn en we hun bestaan alleen maar kunnen afleiden. De zwaartekracht interpreteren we op basis van de effecten, bijvoorbeeld aan het gewicht van dingen. En een relatie leiden we af uit het gedrag van twee mensen gedurende een bepaalde tijd. Zowel bij zwaartekracht als een relatie is het interessant en ook belangrijk om te onderzoeken: wat is nu precies dat fenomeen. Want de zwaartekracht kan gevolgen hebben bij een nare val. En relaties kunnen zo maar ‘knappen’: bijna 40% gaat na vier jaar samenwonen weer uit elkaar.

Bijna iedereen heeft meerdere relaties, maar bijna niemand kent een definitie van een persoonlijke relatie. En dan bedoel ik niet synoniemen als een ‘verhouding, verbintenis, betrekking”, etc.. In al mijn literatuur over relatietherapie ben ik geen definitie van een relatie tegengekomen. Een tijd geleden promoveerde een collega op een bepaalde vorm van relatietherapie, en toen ik hem kort daarna vroeg wat zijn definitie van een relatie was, viel hij stil. Kort daarna mailde hij mij: “Ik ben er het hele weekend mee bezig geweest, maar ik ben er nog niet uit”.

Een grappig voorval is het volgende. Jaren geleden waren wij op een verkooptentoonstelling van ikonen. Naar aanleiding van de cursus die mijn lief (inderdaad: huisgenoot B.) een aantal jaren heeft gedaan in het op oorspronkelijke wijze schilderen van ikonen. Prachtige oude en veelal Orthodox Russische ikonen hingen er. Een bijkomend gegeven was dat de medewerksters op de tentoonstelling (voornamelijk vrouwen) een hoog esoterisch gehalte hadden. Ik stond naar een mooie ikoon te kijken. Een van de dames kwam naar mij toe en ik zei dat ik deze heel mooi vond. Even zweeg ze, keek me doordringend aan en zei toen: “Ja, u kiest niet de ikoon, de ikoon kiest u”. Waarbij ik ter plekke overvallen werd door (in overdrachtelijke zin) een hoge mate van jeuk. Een mooi voorbeeld van antropomorfisme: het toekennen van menselijke eigenschappen aan niet-menselijke wezens of dingen. En het, in dit voorval, ontkennen van mijn menselijke eigenschappen.

De begripsverwarring in dit voorbeeld komt vaker voor, bijvoorbeeld wanneer iemand zegt dat hij/zij een speciale relatie heeft met de muziek van Bach of de Beatles. Er is dan geen sprake van een relatie in termen van interactie, maar van een attitude, een persoonlijke houding en waardering van die muziek.

Ik wil in mijn blogs de komende tijd vaker het fenomeen relatie onderzoeken en dan met name persoonlijke relaties. Ik zal allerlei aspecten van een relatie onder de loep nemen en op een moment zal ik mijn definitie van een relatie beschrijven. Nu wil ik stilstaan bij het tijdsaspect van een relatie.

Relaties zijn geen dingen. Relaties zijn processen. Wanneer we elkaar een tijd(je) hebben meegemaakt vinden we dat we een relatie hebben. We onthouden onze gemeenschappelijke gebeurtenissen en trekken daar, na enige tijd, de conclusie uit dat we een relatie hebben. Een collegiale, vriendschappelijke of liefdesrelatie. Afhankelijk van die gemeenschappelijke ‘activiteiten’. En we maken de relatie op die manier, als iets vaststaand, tot een statisch ding. Een begrijpelijke misvatting, maar een idee dat gebaseerd is op de verleden tijd; dat wat gebeurt is tussen twee mensen. Maar wanneer meneer even een pakje sigaretten gaat halen en met de noorderzon verdwijnt, dan dacht mevrouw wel een relatie te hebben. Maar ze had die relatie maar heeft ‘m mooi niet meer.

Onze relatie met elkaar wordt op ieder moment geactualiseerd. Gecreëerd door de manier waarop we met elkaar omgaan. In het voortdurende voortschrijdende moment van onze interactie met elkaar maken we onze relatie. Het speciale van een beginnende liefdesrelatie is het ongecoördineerde, niet geplande ad hoc karakter. Er is geen sollicitatieprocedure, geen voorafgaande persoonlijkheidstest, geen beleidsplan of functieomschrijving. Je zou kunnen zeggen dat we verantwoorder een wasmachine aanschaffen dan dat we een relatie beginnen. We beginnen gewoon maar en is er een intense click dan worden we in veel gevallen vooral door onze hormonen gestuurd. Het patroon in onze omgang met elkaar dat zich na enige tijd aftekent wordt meestal gevormd door ons impulsieve doen en laten. Want in het begin van een liefdesrelatie is niemand planmatig bezig. Wanneer we elkaar regelmatig zien ontstaan er gewoontes met een ogenschijnlijk vanzelfsprekend karakter. Er ontstaat een vanzelfsprekend patroon van zelforganisatie.

Wikipedia: Zelforganisatie is het proces waarbij in een chaotisch systeem structuren ontstaan doordat de onderdelen (personen W.N.) van het systeem ongeleid interacties met elkaar aangaan. Het proces kan spontaan zijn als er voldoende energie (hormonale arousal = verliefdheid W.N.) beschikbaar is. Zelforganisatie wordt vaak veroorzaakt door willekeurige fluctuaties (veranderingen in de tijd W.N.) die versterkt worden door positieve terugkoppeling (Oh, wat zoent hij toch lekker W.N.).

Een relatie is dus geen ding, een relatie is een continuüm, een stroom van interacties, een aaneenschakeling van gebeurtenissen in het hier-en-nu. Al doende schrijven we geschiedenis. We brengen samen tijd door en creëren, zonder dat we ons daar heel bewust van zijn, patronen in de omgang met elkaar.

Bij de meesten van ons ontstaat er een besef van historiciteit: het besef van het verband tussen de tijd die we met elkaar hebben meegemaakt en de betekenis die we er aan geven of hebben gegeven. (Relatieproblemen hebben vaak te maken met het verschil van betekenisgeving aan wat partners hebben gedaan of samen hebben meegemaakt. Maar daarover later.)

Ik hoop dat ik duidelijk heb kunnen maken hoeveel zich in onze relatie voltrekt en ontwikkelt zonder dat we ons dat bewust zijn. De invloed die we op elkaar uitoefenen, in het tijds-continuüm van onze omgang met elkaar, speelt zich ‘achter onze rug’ af. En dan kan het zomaar gebeuren dat je na een tijd zegt: “We zijn uit elkaar gegroeid”. Dat is een eufemisme voor ‘ik heb geleefd met een zeer gering bewustzijn van de consequenties van mijn gedrag in relatie tot mijn partner’.

Want wat je niet doorhad, was dat je niet doorhad, dat je het niet doorhad wat de gevolgen waren van wat je deed.

Er is een aardig zen verhaaltje wat het bovenstaande duidelijk maakt.

                IEDER-MOMENT-ZEN.

Zenstudenten blijven minstens tien jaar bij hun meesters voor ze het wagen anderen te onderwijzen. Nan-in kreeg bezoek van Tenno die, nu zijn leertijd achter de rug was, leraar was geworden.  Het was toevallig een regenachtige dag, en daarom droeg Tenno houten sandalen en had hij een paraplu bij zich. Na hem begroet te hebben merkte Nan-in op: “U hebt uw houten sandalen zeker in de vestibule laten staan. Ik wil weten of uw paraplu rechts of links van de sandalen staat. Tenno, in de war, had niet onmiddellijk een antwoord klaar. Hij besefte dat hij niet in staat was zijn Zen ieder moment te dragen. Hij werd de leerling van Nan-in en studeerde nog zes jaar om tot zijn ieder-moment-Zen te komen.

(Paul Reps, “Zen-zin, Zen-onzin”. Pagina 41. Uitgeverij Ankh-Hermes, 1979.

Voor alle duidelijkheid: met ieder-moment-Zen wordt bedoelt dat we ons van ieder moment bewust zijn, inclusief de consequenties van ons gedrag).