“Perfect Days”.

Een film van Wim Wenders.

Van verschillende kanten was ik al heel nieuwsgierig gemaakt voor de film ‘Perfect Days’. Door de jaren heen heb ik veel Japanse films gezien. Bizarre, want daar zijn de Japanners heel goed in. En heel verstilde en liefdevolle, wat intrigerend is in combinatie met de bizarre films. Door mijn niet fanatieke interesse in (en geringe kennis van) Zen Boeddhisme (fanatiek Zen is volgens mij een contradictie) trok me ‘Perfect Days’ ook aan, want in verschillende verwijzingen werd die link gelegd.

Dertien jaar gelden heb ik voor mezelf een fotoboek gemaakt over de steden die we bezocht hadden in de loop van de jaren. Ik schreef daarin: Sinds 2006 woont meer dan de helft van de wereldbevolking in een stad. En hebben daarmee hun ‘natuurlijke’ omgeving ingeruild voor een ‘cultuurlijke’. Een omgeving die helemaal door onszelf is vormgegeven, waar de natuur voor een belangrijk deel afwezig is en waar we voornamelijk omgeven zijn door dingen. Indrukwekkender nog is het aantal inwoners per vierkante kilometer: in Amsterdam zijn dat er 4880, in Mumbai 21.000!  “Dwalend door een stad kan ik me verbazen dat al die mensen die om mij heen lopen of zitten zich niet of nauwelijks verwonderen over dat cultuurlandschap. We doen alsof dit normaal, gewoon is, net zoals we het normaal zijn gaan vinden dat we met elkaar van over de hele wereld in een splitsecond contact met elkaar kunnen hebben.. De vanzelfsprekendheid is vanzelfsprekend geworden”.

De hoofdrolspeler in de film Perfect Days, Hirayama (Kôji Yakusho) maakt openbare toiletten schoon. In de top-honderd van de beroepsprestigeschaal wordt dit werk niet eens genoemd (ik heb het nagekeken). Maar Hirayama gaat ‘s morgens vrolijk naar zijn werk, blij met het licht dat door de boombladeren schijnt. Iedere dag is hetzelfde: opstaan, deken in vieren opvouwen, zijn kussen er op leggen, matras in drieën vouwen en het geheel als een stapel in de hoek van zijn kamer leggen. Tandenpoetsen met een gewone tandenborstel, gezicht met koud water afspoelen, aankleden en met zijn kleine bestelbusje met schoonmaakspullen naar de wijk Shibuya in Tokyo. In deze wijk staan vijftien modern ontworpen openbare toiletten. En Hirayama maakt die steeds met geconcentreerde precisie schoon. Hij gebruikt zelfs een spiegeltje om te kijken of de onderkant van de wc-pot wel schoon is. Aan het eind van de dag gaat hij naar het badhuis, waarna hij in een eettentje iets gaat eten. “s Avonds voor het slapen gaan leest hij William Faulkner, een intellectuele schrijver, wat je ook weer niet verwacht van een toiletschoonmaker.

In een van de toiletten ziet hij in een rand een papier waarop een beginnend tik tak tok spelletje is getekend. Met een glimlach tekent hij een van de hokjes in en stopt het papier terug. Zo gaat dat in de loop van de dagen door totdat het spelletje uit is; dan is het ineens ondertekend met ‘thank you’ en Hirayama steekt het met een glimlach in zijn zak. Dit is een representatie van maximale ‘alleenheid’, maar geen eenzaamheid, want Hirayama lijkt genoeg te hebben aan zichzelf. Tegelijkertijd is hij niet ‘onsociaal’; wanneer er een nichtje langskomt is hij daar blij mee en maakt leuk contact.

Met enige ironie kan ik soms zeggen: “in de Margriet of de Libelle wordt gesteld, je kunt pas van een ander houden wanneer je van jezelf houdt”. Toch zit daar waarheid in, in die zin dat het niet vanzelfsprekend is om een goede, harmonieuze, realistische liefdevolle relatie met jezelf te hebben. Heb je dat niet kunnen ontwikkelen (bijvoorbeeld door tekorten in je jeugd) dan kan het zomaar gebeuren dat je dat onbewust wilt inhalen in je volwassen relatie(s). Een evenwichtige relatie met jezelf houdt in dat je niet bang bent om alleen te zijn; omdat je niet bang hoeft te zijn voor jezelf, je binnenwereld of je eigen minderwaardigheid gevoelens. En dat je het basisgevoel hebt dat je het alleen wel redt in het leven en de wereld en dat je je kunt vermaken ‘in je eentje’.

Maar dat is iets anders dan alleen leven. We zijn een sociale diersoort. En juist de interactie met anderen heeft onze cultuur voortgebracht en daardoor heeft de wetenschap zich kunnen ontwikkelen. Wat betreft het alleen leven geeft de film een niet realistisch beeld van een mensenleven. Alleen, individueel leven is eigenlijk niet-menselijk; is dus onmenselijk.

Het individuele leven in de film wordt nog versterkt door de beelden van Tokyo. De anonimiteit van een stedelijke agglomeratie van ongeveer 40.000 inwoners is, voor die dat wil zien, confronterend. Alleen leven in zo’n omgeving is veel te veel gevraagd van een individueel mens. Dit is geen kritiek op de film. Wel een grote vraag die ik zet bij de doorgaande verstedelijking. Waar de menselijke maat ontbreekt. De film is prachtig en zet aan het denken over de zin van ons eigen leven. Als reclame voor een grote stad, als een positieve context voor een individueel leven, is de film volgens mij niet realistisch en dus twijfelachtig. Want het is van ieder mens teveel gevraagd om moederziel alleen te leven.

De filmografie van Wim Wenders overziend hebben veel films een diepere en soms filosofische achtergrond. Niet zo gek omdat hij onder andere ook filosofie heeft gestudeerd. Vandaar dat ik me heb afgevraagd waarom hij het schoonmaken van openbare toiletten als thema heeft gekozen. Het animale, dierlijke verstopt, dan wel vermomd in artistieke architectuur? Steeds goed schoongemaakt door een onthechte zenmeester. Het NRC schreef “Een seculiere monnik, het toilet is zijn klooster”. Misschien is dat ook de paradox die er verborgen in huist: om je te ontdoen van het dierlijke, is het nodig dat je het je eerst eigen maakt. Feitelijk en overdrachtelijk: houd je eerst maar bezig met de shit van dit moment en ruim die eerst maar op en verlang, begeer niet meer. Dat is ook de Boeddhistische weg van de onthechting om in het hier-en-nu te kunnen leven. Want de begeerte, het verlangen grijpt altijd vooruit naar dat wat in de toekomst ligt en ons afleidt van het heden. En dan kan het zomaar gebeuren dat ons leven tussen onze vingers doorglipt.

“Perfect Days” draait nog in de bioskopen en is zeker het kijken en overdenken waard.