Hier-en-nu, of daar en straks. Je relatie van alledag wordt langzaam een geschiedenis.
Omdat ik dit zo’n belangrijk onderwerp vind, herhaal ik enigszins een eerdere blog. Maar wel iets meer en anders uitgewerkt. Een persoonlijke relatie is juist door z’n vanzelfsprekendheid zo’n moeilijk te vatten ‘ding’, dat er vaker over nadenken geen kwaad kan. Voordat je het doorhebt is ‘het’ tussen je vingers door geglipt. Vandaar dit verdere onderzoek, want iedere relatie maken we zelf: ‘iedere relatie is een creatie’.
Op mijn zestiende, zeventiende jaar heb ik enige tijd in een elektrotechnische fabriek gewerkt. (Ik heb in ‘mijn vorige leven’ een elektrotechniek opleiding gedaan, zodoende.)
Ik moest daar de bedrading in schakelkasten monteren. Het was een grote fabriekshal, en om het ons als werknemers/arbeiders naar de zin te maken klonk er muziek. Werden er nummers gedraaid die toen ‘in’ waren. De fabriekshal was groot, klonk hol, we zaten een eind uit elkaar en hadden geen contact met elkaar.
Twee nummers werden toen veel gedraaid, “Oh carol, I am but a fool, Darling I love you, Though you treat me cruel”, van Neil Sedaka.
Het tweede nummer was “Willem wordt wakker, Willem”, van de Butterflies.
Een enkele keer hoor ik een van die nummers en direct ben ik weer terug in de tijd in de fabriek. Wonderbaarlijk hoe ons geheugen werkt. De klank, het gevoel van die tijd en de geur van de fabriek komen direct terug en vormen een stuk van mijn geschiedenis. Ik blijk bepaalde episoden, periodes te kunnen her-inneren: opnieuw innerlijk bewust te worden. Wanneer ik daar over nadenk vind ik dat een buitengewoon wonder.
De werking van ons geheugen.
Het onthouden van gebeurtenissen, dus van wat er gebeurd is, wordt het declaratief of episodische geheugen genoemd, en gaat over expliciete zaken. Wanneer je in een restaurant eet weet je daarna meestal nog wel waaruit het menu bestond, wat je er voor betaald hebt en hoe laat je weg ging.
De betere restaurants denken niet alleen na over het eten, maar proberen er ook een beleving van te maken. Hoe de inrichting is, en vooral hoe je bedient wordt maakt of we het uit eten geslaagd vinden. Alles wat plaatsvindt verloopt op een bepaalde manier, namelijk hoe het gebeurt; en dat wordt door ons heel vaak niet bewust, maar impliciet ervaren. En is later ook lastiger te beschrijven. Dit wordt het niet-declaratieve geheugen genoemd, of soms ook het impliciete geheugen.
Daardoor is wat er gezegd is ook gemakkelijker te herinneren en te beschrijven dan hoe het gezegd is.
Betrekkingsblindheid. Verschil tussen mannen en vrouwen?
Mannen hebben vaak een meer bewust wat-geheugen, en vrouwen een meer bewust hoe-geheugen. Dit is natuurlijk gegeneraliseerd, maar goed, even voor de duidelijkheid.
De volgende anekdote is hier een voorbeeld van: ‘Twee vrouwen bespreken een probleem; een man zit er zijdelings bij. Na een uur zijn de beide vrouwen van plan op te stappen, maar de man zegt: “Jullie hebben een uur lang een probleem besproken, maar niets opgelost!?”. Waarbij de vrouwen zeggen: “Maar we hebben wel heel fijn met elkaar gesproken!”.
Ik benadruk hierboven het woord bewust, want uit onderzoek is gebleken, dat juist het onbewuste, het impliciete ‘hoe’ vaak van veel meer invloed is op onze herinnering dan het expliciete ‘wat’.
Bijvoorbeeld, wanneer je een afspraak hebt gemaakt en je komt te laat zonder dat te laten weten, dan zal dat de wachtende frustreren. Bel je op en zeg je hoe veel te laat je bent, dan wordt er meestal accepterend gereageerd. Het harde feit dat je te laat komt, wordt verzacht door de manier waardoor het komt, het hoe. Tenzij je structureel dit grapje uithaalt, want dan wordt het niet meer geaccepteerd op basis van het ‘episodisch geheugen’ van de ander.
Besef van verleden, heden en toekomst.
De meesten van ons hebben ‘min of meer’ een besef van historiciteit: het besef van het verband tussen de tijd die we met elkaar hebben doorgebracht, de gebeurtenissen die we meegemaakt hebben en de betekenis die we aan de gebeurtenissen geven. Relatieproblemen hebben vaak te maken met het verschil van betekenisgeving aan datgene, wat partners hebben gedaan of samen hebben meegemaakt. Bijvoorbeeld de ene partner zegt “Hoe heb je dit nu kunnen doen?!”. De ander “Ik heb me niet gerealiseerd dat je er zo’n punt van zou maken.
Het zal me trouwens niet verbazen wanneer de meesten van jullie de eerste uitspraak toedichten aan een vrouw en de tweede aan een man.
Ongevoeligheid voor het ‘hoe’, voor de impliciete betekenis van wat er tussen mensen gebeurt, wordt ook wel betrekkingsblindheid genoemd: ongevoeligheid voor het relationele, voor de betekenis van wat er gebeurt. Dit kan verschillende oorzaken hebben. Het kan onderdeel zijn van het autismespectrum waar iemand (min of meer) last van heeft. Het kan een gebrek aan empathie zijn, egocentrisme, of nog indringender, een gemis aan een ontwikkelde gewetensfunctie. Of de ontwikkeling van de gewetensfunctie een kwestie is van aanleg of opvoeding is nog steeds niet echt heel duidelijk. Wel is het confronterend te beseffen dat bovengenoemde minder leuke eigenschappen meer voorkomen bij mannen dan bij vrouwen. Er plegen veel meer mannen misdrijven dan vrouwen. In 2023 bestond het aantal reclassenten van de reclassering voor 90% uit mannen en 10% uit vrouwen!
Wat we in het dagelijks leven vaak doen is een dergelijk gemis, zoals betrekkingsblindheid, eerder toeschrijven aan onwil dan aan onvermogen. Want bij onwil veronderstellen we nog de mogelijkheid van verandering. En dat is natuurlijk ook goed om daar in eerste instantie van uit te gaan. Maar…, bij nogal wat mensen, waartoe wij zelf af en toe ook horen, is het onvermogen. Dat is naar voor de persoon zelf, en frustrerend voor de partner. Want de hoop op verandering wordt de bodem ingeslagen. En dan sta je soms bij essentiële kwesties, wanneer dat in je relatie speelt, voor het dilemma: óf accepteren, óf een eind aan de relatie maken.
Wat in alle gevallen en situaties wél perspectief biedt, is de feedback van de ander serieus nemen. Ook, of misschien wel juist, wanneer je een en ander niet direct herkent.
Naar aanleiding van 