Het is echt heel leuk en interessant om je te verdiepen in de geschiedenis van de mens van de afgelopen 12.000 jaar. Natuurlijk omdat het over jezelf, onszelf gaat. En vooral ook om onze complexe tijd te vergelijken met de eenvoud van die tijd. Een eenvoud die niet simpel was en z’n eigen manier van overleven vroeg. Een eenvoud ook die daarin wel ingewikkeld was om in leven te blijven; in leven blijven was waarschijnlijk moeilijker dan nu. Maar het was geen complexe tijd.
Want complexiteit (volgens de huidige complexiteitstheorie) is de niet te overziene veelheid van samenhangende, onderling afhankelijke (en vaak onzichtbare) factoren, waarvan we de einduitwerking niet (helemaal, of helemaal niet) onder controle hebben.
In het televisieprogramma Wintergasten van 3 januari 2024 was George Monbiot te gast. Een interview om van te smullen door het sympathieke enthousiasme van deze man, de mooie manier van vragen van Janine Abbring en haar jaloersmakende Engels.
Zoöloog en klimaatactivist George Monbiot (Londen, 1963) laat een fragment zien uit de Britse cultserie Survivors, een serie uit de jaren 70. In die serie zijn mensen plotseling aangewezen op hun eigen kennis en vaardigheden nadat het grootste deel van de wereldbevolking is gestorven door een pandemie (de jaren ’70!) veroorzaakt door een virusuitbraak in een lab in China.
Daarin is een gesprek te zien van een moeder met een docent van de opleiding van haar zoon. Ze oppert dat er nog veel voorraden zijn en dat ze zich geen zorgen hoeven te maken. Maar de docent maakt haar duidelijk dat dat maar van korte duur zal zijn. En dan……..?! Dan zullen ze zichzelf van alles moeten voorzien en hij somt op wat we allemaal vanzelfsprekend hebben, maar niet zelf kunnen maken. Bijna iedereen heeft wel een hamer en een nijptang in huis. Kunnen we niet zelf maken. Is er iets aan de centrale verwarming kapot; kunnen we niet zelf maken. Moderne auto’s zijn door de elektronica zo ingewikkeld geworden, dat zelf repareren er niet bij is. Laat staan die blindedarmoperatie uitvoeren, waarvan ik begrepen heb dat het een fluitje van een cent is voor een chirurg.
Onze onderlinge afhankelijkheid, de interdependentie, wordt door de voorbeelden ineens heel concreet en feitelijk. Recent hebben we dat zelf meegemaakt met de coronapandemie. En, we zijn het bijna allemaal weer vergeten. Op een enkel terrein krijgen we de onderlinge afhankelijkheid nog met een bepaalde regelmaat ‘voorgeschoteld’, zoals met de relatie vleeseten – milieuproblematiek. Maar een groot deel van diezelfde milieuactivisten gebruiken regelmatig verboden drugs als XTC en cocaïne, en vergeten daarmee dat ze deelnemen aan een criminele organisatie. Dan blijkt de interdependentie ineens geen punt te zijn.
Ik schrijf dit op 17 juli 2024. De Europese verkiezingen zijn een maand geleden geweest met een verschuiving in de politieke verhoudingen. Een paar dagen geleden is Donald Trump bijna doodgeschoten en heeft daarmee nu bij voorbaat de verkiezingen gewonnen (is de verwachting). Onze afhankelijkheid als Europeanen van Amerika wordt heel duidelijk wanneer we bedenken dat Trump zich wil distantiëren van Europa. Zeker in het licht van de oorlog in Oekraïne heeft dat grote consequenties.
Om de consequenties van onderlinge afhankelijkheid te doorzien én er (voor een deel) controle over te krijgen veronderstelt een paar voorwaarden. Dat zijn onder andere inzicht door kennis en bewustzijn van de gevolgen van ons eigen gedrag.
Inzicht door kennis.
Ik weet niet of je je weleens hebt afgevraagd hoe het kan dat iedereen er weer anders uitziet dan een ander. Een gezicht heeft toch maar een paar onderdelen. Het werd mij duidelijk gemaakt in een aardig, klein boekje van John H. Holland, “Complexiteit”. Ieder gezicht heeft een aantal ‘onderdelen’, kenmerken. Deze kenmerken verschillen onderling, want je hebt bijvoorbeeld allerlei verschillende oren, neuzen, etc. John Holland: “Dat betekent dat er voor een gezicht met 10 kenmerken en 10 verschillen van die kenmerken, er 100 ‘bouwstenen’ zijn. Door voor elk kenmerk een keuze uit de bijbehorende bouwstenen te maken, zijn er zo 10 10 (tien tot de tiende macht) combinaties te genereren. In het geval van gezichten levert dat tien miljard verschillende herkenbare gezichte – genoeg om voor elk levend mens een individuele beschrijving te geven”.
(figuur uit John H. Holland, pagina 63; Amsterdam University Press, 2017)
Bij een gezicht zijn dat vaststaande kenmerken (afgezien van botoxgedoe), maar het wordt veel complexer wanneer kenmerken/onderdelen elkaar beïnvloeden, zoals bijvoorbeeld bij kwesties op het gebied van psychosomatiek, vluchtelingenproblematiek, milieufactoren die op elkaar reageren, en natuurlijk de interactie tussen twee (of meer) mensen. Wanneer je bedenkt dat één persoon al bestaat uit een veelheid van eigenschappen zoals subjectieve waarneming en interpretatie, karakter, intelligentie, of het vermogen om anderen al of niet aan te voelen (empathie), dan is het niet verwonderlijk dat we vaak vastlopen in de omgang met elkaar.
(Voor wie hierin geïnteresseerd is: in een situatie (zoals een persoonlijke relatie) waarin de veelheid van invloeden elkaar beïnvloeden, en tegelijkertijd zich aan elkaar aanpassen: google naar een Complex Adaptief Systeem (CAS). Vooral voor gezins- en relatietherapeuten een must vind ik).
Bewustzijn.
Een grote fout die gemaakt wordt wanneer complexiteit een onderdeel van het probleem is, is tot simplificatie over te gaan. Dit zie je gebeuren wanneer er een schuldige gezocht wordt (blaming), wanneer het eigen aandeel ontkent wordt, of wanneer men de machteloosheid die opgeroepen wordt door complexiteit niet kan verdragen. Zowel in de politiek als bij ouders ten opzichte van hun kinderen zijn ter twee reacties te onderscheiden: of een versterking en verharding van de controlemaatregelen, of een laissez faire houding met gedogen als resultaat. Voorbeelden in de politiek zijn verrechtsing, verabsolutering en uitschakeling van anders denkenden. In de opvoeding gaan ouders het opgeven, vermijden het gesprek en/of de confrontatie met hun kinderen.
De mogelijkheid voor een oplossing begint bij het onderkennen en bewust worden van de complexiteit. Met daarbij de vervelende conclusie dat eenvoudige oplossingen (misschien) niet bestaan. Een toeslagenaffaire is een voorbeeld van een systeemcomplexiteit die door de politici, leidinggevenden en medewerkers niet is onderkent.
In persoonlijke relaties waarin men zegt: “we zijn elkaar in de loop van de tijd kwijtgeraakt” speelt hetzelfde. Continue bewustzijn van de effecten en consequenties van ons eigen denken, voelen en gedrag is een van de meest complexe zaken die er zijn.
Bewustzijn, dat vraagt om nader onderzoek.
Naar aanleiding van 