Chris Killip, fotograaf. (1946-2020)

Fototentoonstelling fotomuseum den Haag tot en met 5 januari 2025.

Chris Killip: “Deze mensen verschijnen nooit in geschiedenisboeken. Omdat gewone mensen dat niet doen. Geschiedenis wordt hen aangedaan”.

“Ik wilde het leven van mensen vastleggen omdat ik ze waardeer. Ik wilde dat ze herinnerd zouden worden”.

“Als je een foto van iemand maakt, wordt diegene vereeuwigd. Hij of zij blijft voor altijd op de foto staan”.

“Voor mij was dat belangrijk: dat je het leven van mensen erkent en dat je het leven van mensen ook in hun context plaatst”.

Sommige mensen dwingen bewondering en respect af. Bijvoorbeeld door hun vakmanschap en hun volhardendheid. Binnen de fotografie zijn er enkele, misschien zelfs velen, die dat in hun foto’s hebben laten zien: zowel hun vakmanschap als hun volhardendheid. Naar aanleiding van een prachtige tentoonstelling van Chris Killip zal ik er hier nog twee andere fotografen noemen.

Van Chris Killip is er een prachtige tentoonstelling in den Haag. Bijna ellemaal in perfecte zwartwit afdrukken, waardoor zijn sociale fotografie nog extra impact heeft.

Een kleine introductie in de fotografie.

In de fotografie zijn er allerlei stromingen te onderscheiden. De eerste overgebleven foto dateert van 1826, gemaakt door Nicéphore Niépce.

Uitzicht vanuit het raam bij Le Gras, 1826 of 1827, vermoedelijk de oudste bewaard gebleven camerafoto.

Sinds 1826 is er in de fotografie ontzettende veel veranderd. Ook in de fotografie, zoals eigenlijk op alle maatschappelijke terreinen, is techniek heel bepalend (geweest) voor die ontwikkeling. Los van de techniek zijn er binnen de fotografie allerlei stromingen gekomen, of zoals je wilt allerlei specialisaties. De afgelopen decennia bijvoorbeeld heeft er een ‘verkunsting’ van de fotografie plaatsgevonden. Niet meer het documentaire karakter staat dan centraal, maar vooral het idee van de fotograaf als kunstenaar, die op zijn eigen manier de werkelijkheid vormt en weergeeft. Erwin Olaf is daar een bekend voorbeeld van. Zijn foto’s zijn studioproducten en buitengewoon zorgvuldig en tot in detail door hem ingevuld. Niet realistisch maar bijna surrealistisch. Door deze vorm worden we aangesproken op onze verbeelding en ons onbewuste; we worden getriggerd. Waardoor, hoe tegenstrijdig ook, de werkelijkheid juist scherper benadrukt wordt.

In het begin van de fotografie was men vooral bezig met het zo goed mogelijk weergeven van de realiteit. We kunnen ons dat niet meer voorstellen met de huidige overload aan beelden, maar naast de spiegel waarin we onszelf konden zien, was er geen andere mogelijkheid om naar onszelf te kijken. De mogelijkheid van bijvoorbeeld het maken van ‘selfies’ heeft dit rigoureus veranderd. Niet de Eifeltoren is belangrijk, maar ik, voor de Eifeltoren.

Documentaire fotografie als de weerslag van sociale geschiedenis.

Een stroming binnen de fotografie die nog steeds gericht is op een zo getrouw mogelijke weergave van de werkelijkheid is de documentaire fotografie. Deze vorm van fotografie heeft heel vaak een geëngageerd, sociaal bewogen karakter. Het is voor mij een van de meest essentiële stromingen binnen de fotografie. Er wordt daarin vaak de vinger gelegd op de kwetsbaarheid van het onbekende individu. Daarom sprak mij de uitspraak van Chris Killip zo aan waarin hij zegt: “De geschiedenis wordt hen aangedaan”.

Overal waar gewapende conflicten zijn, zie Oekraïne en Gaza en natuurlijk de tweede wereldoorlog, is de enkele mens het slachtoffer van, ja, het is niet anders, mannelijke agressie en geweld. Chris Killip is een van die geëngageerden die zich dit lot aantrekken. Het liberalistische optimisme dat we de vrijheid hebben om ons eigen leven te bepalen, heeft zich blijkbaar nooit verdiept in het woord ‘lot’, als toevalsfactor. De fototentoonstelling laat het verloop van de omstandigheden zien van mensen die in het noorden van Engeland in een tijdsbestek van een paar jaar door dit noodlot getroffen worden. En in armoede vervallen door het verdwijnen van scheepsindustrie en kolenmijnen. We weten dat het de allersterksten zijn die op eigen kracht zich kunnen ontworstelen aan zulke miserabele condities. De meeste mensen kunnen dat niet, en dat is niet verwijtbaar. Chris Killip kocht een caravan om een tijdlang tussen deze laatste categorie mensen te kunnen leven en op die manier contact te kunnen maken met hun leefgemeenschap. Om deze mensen juist recht te doen door hun geschiedenis vast te leggen in deze prachtige foto’s.

Alle foto’s zijn in zwart-wit afgedrukt. Killip heeft dit bewust gedaan om door deze vereenvoudiging van de werkelijkheid, het weglaten van kleuren, de essentie van de situatie te benadrukken. Het zijn prachtige foto’s met, voor de kenner, een prachtig verloop van grijstinten en mooie perspectieven. Hij fotografeerde dan ook met een grote platencamera, die hij dus steeds met zich mee moest zeulen.

Twee fotografen die zich ook op deze manier hebben gewijd aan het onttrekken van groepen aan de vergetelheid zijn Jimmy Nelson en Edward S. Curtis.

Jimmy Nelson is een moderne, van oorsprong Britse fotograaf bekend geworden door zijn fotoboek (2010) ‘Before They Pass Away’, waarvoor hij drie jaar de wereld over reisde en 35 inheemse stammen fotografeerde. Hij maakte de foto’s met een 50 jaar oude platencamera. In 2018 verscheen zijn tweede grote boek “Homage to Humanity”, een fotografisch verslag van 30 inheemse culturen. En in 2022 het prachtige boek “Between the Sea and the Sky”, over verdwijnende subculturen in Nederland.

Jimmy Nelson zegt dat hij gemotiveerd is door Edward Curtis (1868 – 1952), die in 20 jaar duizenden foto’s maakte van Indianen. Hij nam meer dan 40.000 fotografische afbeeldingen van leden van meer dan 80 stammen. Hij legde stamkennis en geschiedenis vast, beschreef traditioneel voedsel, huisvesting, kleding, recreatie, ceremonies en begrafenisgebruiken. Hij schreef biografische schetsen van stamhoofden. Kortom, wat Edward Curtis heeft gedaan is fenomenaal.

Zowel Jimmy Nelson als Edward Curtis hebben van antropologen de kritiek gekregen dat zij de weergave van de stammen etc. hebben gemanipuleerd. Jimmy Nelson, “ja, natuurlijk staat geen enkele groep van een stam ’s morgens zo maar om zeven uur een tijd op een heuveltje in hun mooiste kleding naar de zonsopkomst te kijken”. En ja, ook de foto’s van Edward Curtis zijn geënsceneerd; maar zij hebben een fantastische rijkdom nagelaten.

Chris Killip: