Meisjes die naar het concert van Hatsue Miku gaan, een ‘software meisje’ van 16 jaar.
Over identiteit, identificatie en nabootsing.
“Vader vergeef het hun, want zij weten niet wat zij doen”. (Luk. 23 :34a)
Het verlangen naar gemeenschappelijkheid.
Wij mensen zijn een sociale diersoort. We interacteren ons driekeer in de rondte. De laatste tijd vooral digitaal via onze mobiel, maar communiceren blijven we doen. Niet alle dieren zijn zo sociaal. De jaguar bijvoorbeeld leeft heel alleen totdat er gepaard moet worden. Dat gebeurt dan wel tot 100 keer op een dag. Verdeel je dat aantal over een jaar dan kom je toch nog op een respectabel gemiddelde van ongeveer twee keer per week. Daar komen de meeste stellen na het eerste jaar niet meer aan toe. Andere solitair levende dieren zijn bijvoorbeeld het sneeuwluipaard, de reuzenpanda en het grootste dier op aarde, de blauwe vinvis. Ook die heeft alleen contact met een soortgenoot om te paren. Dat organiseren ze dan wel door elkaar te roepen met geluid van 188 decibel, wat tot op vele kilometers hoorbaar is.
De behoefte van mensen aan contact is zo belangrijk, dat het ontbreken daarvan psychische en lichamelijke problemen en schade veroorzaakt. Alleen levende ouderen verkommeren, en in coronatijd leden veel jongeren onder het gebrek aan contact met leeftijdgenoten. Baby’s die in de begintijd van hun leven ernstig affectief verwaarloosd worden, ontwikkelen één derde minder herseninhoud! We leren onze taal en andere vaardigheden door nabootsing. En we worden persoon, ook man of vrouw voor een belangrijk deel door identificatie; we krijgen een eigen identiteit door middel van het spiegelen van anderen.
Ook in ons verdere leven verlangen de meesten van ons naar contact en hebben we anderen nodig. We zijn niet zo heel veel intelligenter dan andere primaten zoals de chimpansee of de bonobo. Maar we hebben het technisch (zoals de laatste tijd blijkt: niet sociaal) zo ver gebracht door ons vermogen om samen te werken. Dat wordt ook wel ons sociale kapitaal genoemd: het totaal aan hulpmiddelen dat beschikbaar is voor (individuen in) een gemeenschap om de sociale organisatie vorm te geven. Belangrijke elementen van sociaal kapitaal zijn sociale relaties, groepslidmaatschap, formele en informele sociale netwerken, gedeelde normen, vertrouwen, wederkerigheid en inzet voor de gemeenschap. Deze hulpmiddelen vinden hun voedingsbodem in bijvoorbeeld gemeenschapsactiviteiten, sociale steun en participatie (Wikipedia). We kunnen niet zonder de gemeenschap met anderen. Dit gemeenschappelijke, deze onderlinge samenhang is niet vanzelfsprekend. Twee heel belangrijke factoren zijn daar essentieel in. Allereerst de socialisatie van ‘nieuwe leden’, de jongeren. En als tweede goed leiderschap om de samenhang in de gemeenschap te waarborgen.
Identiteit en gemeenschappelijkheid.
Op een enkele ‘onthechte goeroe’ na is het voor gewone stervelingen niet mogelijk gelukkig te zijn zonder anderen. De horeca zou niet zo floreren zonder deze behoefte. Want denk er even over na: je gaat ergens naar toe om te eten tussen andere mensen die je niet kent; wanneer je een beetje redelijk zelf kunt koken eet je in veel gevallen niet lekkerder dan thuis, terwijl je zowel voor het eten als voor de wijn, er vele malen meer voor moet betalen. Meestal praat je niet met de andere gasten, maar zit je wel stiekem naar elkaar te koekeloeren en ga je in veel gevallen een vermogen armer en een (kleine) kater rijker naar huis. En dat vinden we dus leuk! Hetzelfde natuurlijk met concerten, en dan met name festivals, waar we een korte illusie beleven van saamhorigheid, maar onze existentiële eenzaamheid in die anonieme massa met een pilletje verdoven.
Het is menselijk en dus begrijpelijk dat we voor zekerheid over onszelf houvast zoeken in onze omgeving. Herkenning voelt betrouwbaar en geeft een gevoel van bevestiging in wie we zelf zijn. Religies zijn hier door de eeuwen heen een duidelijk voorbeeld van. Ook bewegingen als de vrijmetselarij zijn hierop gestoeld. Ik heb begrepen dat je als vrijmetselaar (ik zeg het al jaren: een goeie bouwvakker is nooit weg) waar je ook ter wereld bent een beroep kunt doen op een vrijmetselaar ter plaatse. Religies geven niet alleen bevestiging in wie we zelf zijn, geloven in een hogere macht geeft richting aan ons leven zelf, én in veel gevallen zelfs voor het duistere hiernamaals. Onze moderne tijd heeft, vooral door de technische en digitale (wat ook techniek is) ontwikkelingen, kritische vragen gesteld aan deze fictieve, illusoire ideeën en opvattingen. Tegelijkertijd heeft die technische ontwikkeling de mobiliteit van mensen gigantisch vergroot, én het sociale verband en contact verkleind.
Het sociale vacuüm door nabootsing als schijncontact ingevuld.
“Je gaat het pas zien als je het doorhebt”, Johan Cruyff.
In dit sociale vacuüm is de techniek, beter: zijn de techbedrijven als Google, Meta (facebook), TikTok, etc. ingesprongen. Ik heb het al eerder gezegd, bij die bedrijven werken meer psychologen dan in de hele GGZ van Nederland. Heel langzamerhand begint het bij overheden door te dringen dat voor jongeren persoonlijk contact essentieel is voor hun identiteitsontwikkeling. Daarom zijn sommige landen bezig om sociale media te verbieden onder een bepaalde leeftijd. Het bijzondere is dat mobielgebruik zó is ingeburgerd dat er nog maar heel weinig mensen zijn die zien wat het (negatieve) effect is op ons persoonlijke, onderlinge contact. Doordat de kleine gemeenschappen steeds meer uiteen zijn gevallen, vinden jongeren identificatiefiguren door de techbedrijven aangereikt. En volwassenen raken verloren in een steeds meer gefragmenteerde samenleving en zoeken hun heil bij de bevestiging van gelijkgestemden op sociale media door zich vooral af te zetten. Maar de angststoornissen en de depressies staan niet op zichzelf. Want leven zonder steun en houvast aan de échte ander, via de ander en in gesprek met die ander is voor de gewone sterveling niet of nauwelijks te doen. En wanneer die ‘ander’ niet meer lijfelijk aanwezig is dan doen we het met Hatsue Miku.
Je ziet het niet zoveel meer, maar bij motorrijders was het vroeger gebruikelijk elkaar te groeten wanneer ze elkaar tegenkwamen. Dat leek gebaseerd te zijn op herkenning van elkaar, maar dit vond vooral plaats tegen de achtergrond van de ‘niet-bewust ervaren anonieme derde’: de andere weggebruiker. Door elkaar te groeten onderscheidden ze zich van de autorijder, kregen een saamhorigheidsgevoel en voelden zich exclusief. Nog wel is te zien dat motorrijders er voor een deel hun identiteit aan ontlenen; hun: ik ben iemand. Op dit hele fenomeen van nabootsing, identificatie en onderscheiding is ook de hele mode-industrie gebaseerd.
De filosofie van René Girard in een notendop.
Iemand die zich zijn hele verdiept heeft in het verschijnsel van de nabootsing (mimesis) is René Girard (1923 – 2015). Girard was gegrepen door het fenomeen van de nabootsing en zag hierbij een nauw verband met onze begeerte; willen hebben wat de ander heeft en daarmee willen zijn als de ander waar je je aan spiegelt. De persoonsvorming van kleine kinderen is op nabootsing gebaseerd, maar ook wij, volwassenen ontkomen er niet aan. Sinds enkele jaren loop ik ook alleen maar op Nikes, ‘omdat ze zo lekker lopen’. De meeste mannen denken origineel en authentiek te zijn door een kort baardje; ook Willem Alexander is voor de bijl gegaan. Tijdens de presidentverkiezingen in Amerika werd Taylor Swift ingeschakeld, in de hoop dat haar volgers haar zouden nabootsen in haar stemgedrag. Donald Trump heeft het wat dat betreft (is gebleken) handiger gedaan met het inschakelen van mannelijke identificatiefiguren. Donald Trump, het vleesgeworden dier dat uitsluit, begeert, polariseert en daarin geweld niet schuwt. Want de drift van de begeerte is zeer krachtig en de angst om er niet bij te horen heel groot; vandaar de kracht van de nabootsing.
En laten we ons geen illusies maken, ook wij kunnen niet zonder gelijkgestemden. Beschaving is ‘de ander die niet tot de mijnen hoort’ tot medemens te maken. Ik dacht de afgelopen decennia dat we een beetje op de goede weg waren. Edoch, de foute mannen lijken aan een opmars.
Naar aanleiding van 