Eerst een ‘zakelijke’ mededeling:
sinds een paar maanden woon ik in Zutphen. En dat betekent dat ik nu mijn praktijk dus ook in Zutphen heb. Mijn praktijkaders is: IJsselkade 15, 7202DN Zutphen. Mijn telefoonnummer is nu: 06 17 46 53 86.
Mijn e-mailadres is hetzelfde gebleven: info@instituutpro.nl en ook mijn website is nog steeds www.instituutpro.nl
Het is bijna een gotspe om in deze tijd over wijsheid te durven denken; laat staan te schrijven. Het feit dat ik dit toch waag is geen teken dat ik de ‘wijsheid in pacht heb’. Het geeft wel mijn behoefte aan wijsheid weer. Natuurlijk bij mezelf. En ook verlang ik naar wijze leiders. Het lijkt wel alsof we wereldwijd geen weet meer hebben van wijsheid, laat staan een manier hebben om goede leiders te rekruteren. Er staat ons niets anders te doen dan binnen onze eigen invloedsfeer zo wijs mogelijk te zijn. Vanuit misschien de simpele gedachte ‘alle kleine beetjes helpen’.
Maar wat is wijsheid?
Wijsheid is niet zo maar een-twee-drie te formuleren. Het wordt gevormd door een aantal kenmerken die zelf ook weer om studie en uitleg vragen. En aan de hand daarvan zal ik dit onderzoek naar wijsheid doen. Dat gaat me niet in één blog lukken, dus dat worden er in de loop van de tijd meer, afgewisseld door andere thema’s.
1. Kennis, niet als feit, maar als relationele samenhang.
In een complexe maatschappij waarin wij leven is de mogelijkheid om zelf je leven in te vullen, zeer betrekkelijk. We kunnen het wel over vrijheid van handelen hebben maar onze onderlinge afhankelijkheid is zo groot, dat het een illusie is dat we zelf ons leven kunnen invullen. Nogal wat economen en politici houden ons graag voor dat we liberaal zijn, vrij en autonoom en vandaaruit alle kansen hebben. Dit optimisme is maar heel beperkt waar. Want iedereen begrijpt dat het heel veel uitmaakt of je in Afghanistan wordt geboren, zeker als vrouw. Of in Amsterdam-Zuid, waar de huizen enkele miljoenen opbrengen en geen auto onder de ton lijkt te kosten. We zijn voor onze ontwikkeling afhankelijk van situationele factoren én van de mensen om ons heen. Dit inzicht in onze situatie en het besef van onze onderlinge afhankelijkheid, onze sociale interdependentie, vereist intelligente wijsheid.
In bijna alle artikelen over wijsheid wordt kennis als eerste genoemd en als essentieel gezien. Kennis is geen vaststaand iets dat ergens opgeslagen ligt. Kennis is een ontwikkelingsproces dat zich voltrekt door de eeuwen heen. De vraag is natuurlijk welke kennis van dit moment relevant is voor wijsheid.
Er is één heel belangrijk uitgangspunt bij het nadenken over kennis, en dat is dat er geen losse, op zichzelf staande feiten zijn. Dat alle dingen en mensen hun bestaan en betekenis ontlenen aan de verhouding, de relatie met andere dingen en andere mensen. Het is verbluffend en onthutsend dat dit inzicht en het écht diepe besef hiervan nog niet zo heel lang bij mij écht begint door te dringen. In de ontdekking van dit gegeven bevind ik me gelukkig in goed gezelschap, zoals bijvoorbeeld bij Carlo Rovelli (zie verderop).
2. Alles is relatie en alles is ‘interactie bepaald’.
We worden geboren uit een relationele activiteit (wat zeg ik dat toch weer netjes…), we hebben contact, een relatie met de grond waarop we staan. En die kan nogal verschillen, want asfalt geeft een ander contact dan zand of blubber. Veel weten in de vorm van kennis van losse feiten leidt nog niet vanzelfsprekend naar wijsheid. Want een feit zonder context is als een plant zonder aarde. Niet de dingen op zich zijn belangrijk, maar hun onderlinge verhoudingen. Het klimaatprobleem is daar een (schrijnend) voorbeeld van. Carlo Rovelli: “… objecten, een kat, een steen, een klok, een boom, een jongen een dorp, een regenboog, een planeet, een cluster van sterrenstelsels… Deze objecten verkeren niet in een hooghartig soort eenzaamheid. Integendeel, ze doen niet anders dan op elkaar inwerken. Om de natuur (of de wereld WN) te begrijpen moeten we nu juist naar deze interacties (onderstreping door mij) kijken, en niet naar de geïsoleerde objecten”. Dit schrijft Carlo Rovelli in “Helgoland”, het verhaal van de kwantumfysica. (pagina 83).(uitgeverij Prometheus). Deze hersenkraker van Rovelli (bezint eer ge begint!) maakt duidelijk dat alles in het leven bepaald wordt door de verhoudingen die het heeft met al het andere. Dus wijsheid wordt wellicht sterk bepaald door het vermogen om de dingen in een context te zien. En misschien wel, des te meer context, verbanden je ziet, hoe wijzer je bent.
Om dit gegeven van de relationele samenhang, dit interacteren van de dingen en mensen met elkaar te zien, vraagt om vanzelfsprekendheden opzij te zetten. Ik zal proberen dit duidelijk te maken. Eigenschappen van dingen of van mensen nemen we waar door ze te vergelijken, te relateren met andere dingen of mensen. Toen ik twintig was, was ik gemiddeld lang, namelijk 1.80 meter. De mannen die in 1980 geboren zijn, zijn gemiddeld 183,9 meter. Ik ben dus gemiddeld ‘kleiner’ geworden. (Mijn relatie met de zwaartekracht heeft er trouwwens voor gezorgd dat ik nu 1.79 meter ben!)
Het grappige is dat het werkwoord ‘relativeren’ betekent dat je de betrekkelijkheid van iets of iemand moet inzien. Iets of iemand dus ‘in betrekking (relatie) zien’ met of tot iets of iemand anders. Doen we dat niet dan verabsoluteren we bijvoorbeeld onszelf. Een zeer goed voorbeeld zijn de maatregelen van Donald Trump, waarbij duidelijk wordt dat hij iedere samenhang (relatie) met wat dan ook, milieu, economie, solidariteit, historiciteit, ontkent. En in wezen de relatie met de ander, de ander als medemens ontkent.
Met de ontkenning van de historiciteit bedoel ik de ontkenning van de tijdelijkheid van het bestaan. De tijdelijkheid van ons eigen bestaan. Waarom zou je bommen gooien, anderen uitmoorden wanneer je weet, nee beseft, dat je over een paar jaar dood bent?! Blijkbaar hangen ontkenning en verabsolutering erg samen. Historiciteit wel zeggen dat we de dingen en gebeurtenissen in een perspectief zien van verleden, heden én toekomst.
3. Zelfkennis als voorwaarde voor wijsheid.
Zelfkennis, als misschien wel het belangrijkste aspect van wijsheid, is een van de moeilijkste ‘kennisgebieden’, omdat we geen zintuig hebben om ons zelf waar te nemen. Bezinning, meditatie en contemplatie kunnen een beetje kennis over ons zelf opleveren. Maar de beste informatiebron is de feedback van anderen op ons gedrag. Weer het relationele perspectief op onszelf. Dat is al moeilijk genoeg, want expliciete kritiek is moeilijk om in ontvangst te nemen. Bijna iedereen (is mijn ervaring) denkt zichzelf het best te kennen. En ontkent of bagatelliseert dan de onwelgevallige feedback die door anderen wordt gegeven. Het vraagt van ons het verdragen van de lastige paradox van twijfel en niet-zeker-zijn van onszelf op een basis van zelfvertrouwen. Carlo Rovelli: “Volgens mij is een van de grote fouten die de mensen maken wanneer ze proberen te begrijpen dat ze zekerheid willen. De zoektocht naar kennis voedt zich niet met zekerheden: hij voedt zich met een radicale afwezigheid van zekerheden. Dankzij een scherp besef van onze onwetendheid staan wij open voor twijfel en kunnen we steeds beter leren. Dat is altijd de kracht geweest van wetenschappelijk denken, waarin nieuwsgierigheid, revolte, verandering altijd een grote rol spelen”. (pagina 150).
In een mooie documentaire waarin Carlo Rovelli in gesprek met de filosoof Jay Garfield dit perspectief van de onderlinge samenhang van de dingen duidelijk maakt, zet ook ons eigen leven in een ‘betrekkelijk, relationeel’ perspectief. En dat maakt heel bescheiden.
(Zie de documentaire op NPO Start, KRO-NCRV met als titel “ De Boeddhistische Blik: De werkelijkheid bestaat niet”.)
Andere kenmerken van wijsheid die ik in volgende blogs wil onderzoeken zijn:
rechtvaardigheid, liefde, altruïsme en empathie, matigheid, moed , verstandigheid, nieuwsgierigheid, verantwoordelijkheid nemen voor je eigen leven.
Er valt nog veel te bestuderen!
Naar aanleiding van 