Democratie (2)

Inleiding

Als voorbereiding op de vervroegde verkiezingen van de tweede kamer op 29 oktober (2025) wil ik nog weer eens nadenken over onze democratie. Nee, het wordt geen kiesadvies in de directe zin van het woord. Wel een poging om een juiste keuze te maken, zodat onze democratie niet in gevaar komt. Want er zijn dreigende wolken aan de horizon die onze vrijheid kunnen bedreigen.

We worden verleid om mee te gaan in de hype van de verkiezingen: het gehakketak, het spelen op de man/vrouw, en zoals een paar partijen doen onze instituties die de democratie waarborgen in diskrediet brengen, door bijvoorbeeld de Raad van State te beschuldigen van partijdigheid. Dit laatste is niet zomaar even een kritische mening geven over een organisatie. Het is het van binnen uit om zeep helpen van onze democratie, die juist bestaat op een scheiding van de machten, het zogenaamde trias politica: de wetgevende macht (de regering en de tweede kamer), de uitvoerende macht (de dagelijkse bestuursorganisaties die de wet uitvoeren en beschermen, waaronder de politie als bescherming van de wet), en de rechtsprekende macht (de rechters die vaststellen of iedereen zich aan de vastgestelde wetten houdt; van regering zelf tot organisaties en burgers).

In Amerika zien we, door een verbijsterende ondermijning van de scheiding van die drie machten, in een tempo die bijna niemand voor mogelijk had gehouden, de democratie veranderen in een autocratie: een regeervorm waarin één persoon alles bepaalt en het zelfcorrigerend vermogen van de staat wordt uitgeschakeld.

Het deed me aan het volgende denken.

De paradox van de democratie.

Al weer jaren geleden zei Recep Tayyip Erdoğan, de president van Turkije: “Voor mij is de democratie een trein, wanneer ik mijn bestemming (doel) bereikt heb, stap ik uit”. (Let wel, dictators zijn vaak veel consequenter dan democratische leiders, daar kunnen de laatste echt wel van leren). Erdoğan heeft woord gehouden; Turkije is nauwelijks meer een democratie te noemen. Dat is de paradox van de democratie, je kunt door middel van de democratische procedure de democratie omver werpen.

Dit deed me aan het volgende denken. Begin deze maand (oktober 2025) zijn er Nobelprijzen uitgereikt, onder andere aan drie geneeskundigen die ontdekt hebben hoe ons immuunsysteem zichzelf in balans houdt, maar óók hoe het zichzelf kan aantasten en ondermijnen. Ons immuunsysteem maakt T-cellen die gevaarlijke indringers in ons lichaam onschadelijk maken. De immuuntherapie bij het behandelen van kanker is hierop gebaseerd. Een fantastisch systeem wanneer je je er even in verdiept. Maar die T-cellen keren zich soms ook tegen het eigen lichaam, en zo kan een auto-immuunziekte ontstaan, zoals multiple sclerose of reumatoïde artritis.

Onze democratie is (tot nu toe) eigenlijk het meest menswaardige politieke systeem wat we hebben. Maar zomaar ineens kan het tegen zichzelf gekeerd worden.

Het was immunoloog Sakaguchi die in 1995 het bestaan aantoonde van een nieuwe groep T-cellen. Die regulerende T-cellen, afgekort Tregs, zouden als bewakers fungeren. De wetenschappelijke wereld reageerde sceptisch, totdat Brunkow en Ramsdell ontdekten hoe die Tregs worden gevormd.

Tregs patrouilleren door het lichaam als ware beveiligers en voorkomen dat T-cellen per ongeluk eigen cellen aanvallen. Ze zorgen er ook voor dat het immuunsysteem na het onschadelijk maken van een ziekteverwekker weer kalmeert en niet op topsnelheid door het lichaam blijft razen. (Volkskrant 6 oktober 2025).

Sommige partijen zijn als T-cellen die het eigen democratische systeem aanvallen en ondermijnen. Die hebben geen zelfcorrigerend vermogen en verdragen dat ook niet binnen ons democratische bestel. Dat zijn de gevaarlijke “Erdoğans”, die ook vaak zelf niet eens doorhebben dat ze een T-cel zijn die zich tegen  het eigen systeem keert.

Omdat het hier om een paradox gaat hebben veel mensen dit niet door. Want een paradox is een ingewikkeld begrip dat vaak begrepen wordt als ‘iets tegenstrijdigs’. Maar een paradox is een tegenstrijdigheid in zichzelf. Een simpel voorbeeld: een briefje met daarop “lees dit niet”.

Zo werkt dus ook de democratische paradox: via de democratische weg de democratie om zeep helpen.

Kies dus een partij met een partijleider (!) die bereid en in staat is zich te laten corrigeren en die niet uit is op het onderwerpen van andersdenkenden. Want aan de horizon zijn dreigende autocratieën die de democratie omverwerpen.