Blog 2. Tussen feit en verbeelding (2)

Hoe onverwacht het misschien ook klinkt na mijn eerste blog, alleen met feiten raken we in het leven de weg kwijt. Om het anders te zeggen, zonder verbeelding zijn we richtingloos. Zelfs letterlijk, want rijd ik naar Rotterdam, dan kan ik de hele route voor me zien in mijn verbeelding. En zonder verbeelding weet ik niet wie ik ben, want mijn geschiedenis, mijn herinneringen vormen mijn persoonlijkheid.

Bekend is het voorbeeld van Henry Molaison. Deze 27-jarige jongeman leed zwaar aan epileptische aanvallen. Om deze aanvallen te verminderen werd hij op 25 augustus 1953 geopereerd, waarbij een deel van zijn hypocampus werd weggehaald. (De hypocampus is dat deel in onze hersenen waarin het korte termijn geheugen zetelt.) De operatie was geslaagd, in die zin dat Henry zijn epileptische aanvallen kwijt was, maar ook zijn korte termijn geheugen. Hij stierf op 82-jarige leeftijd, maar dacht nog steeds dat hij 27 jaar oud was.

Mijn geheugen is een grote bak met beelden waaruit ik associatief kan putten. Zeg Willem Alexander en ik zie een enigszins onhandige en (ik denk) aardige man, met een vlotte vrouw; en ook haar krijg ik ‘direct in beeld’. Maar stel je voor dat ik ineens mijn geheugen kwijt zou zijn. Ik zou ’s morgens wakker worden naast huisgenoot B., om met Sylvia Witteman te spreken, en denken: “Hé, er ligt een vreemde vrouw naast me?”. Wat een schrik! (Of niet……. .!?)

Ingewikkeld wordt het wanneer we met elkaar in gesprek zijn en we hebben verschillende herinneringen. Her-inneren: is opnieuw innerlijk maken; het je opnieuw kunnen verbeelden. Bij koppels die gaan ‘voor het gelijk hebben’ kan dit een bron van ruzies zijn. Want ons geheugen is gemankeerd en over herinneringen kissebissen is onzinnig. Of het lukt om het verleden goed terug te halen is ook weer zo’n ingewikkelde kwestie. Waar we in veel gevallen geen greep op hebben. We kunnen wel de voorwaarden om goed te onthouden regelen. Recent is dit aan de orde bij het dringende advies de mobiel uit de klas te weren. Zodat de intensiteit van de aandacht voor datgene wat we aan het doen zijn, vergroot wordt.

Sommige mensen verdenk ik wel van het vermogen om hun geheugen te kunnen regisseren. Zo kun je je ongrijpbaar maken door bijvoorbeeld te zeggen: “Daar heb ik geen actieve herinnering aan”. Voorheen kende ik die uitspraak niet, maar sinds enige tijd wel; tja.

Er is een leuk voorbeeld om duidelijk te maken hoe onze verbeelding werkt. Ik denk dat de meesten van jullie niet gehoord hebben van het Kanizsa-vierkant.

En nog leuker vind ik de Kanizsa driehoek.

Het intrigerende is dat de invulling van de ontbrekende vorm automatisch door ons onbewuste gebeurt. En het bijzondere is dat de ingevulde vorm witter lijkt dan de omgeving. En dan te beseffen dat dit allemaal illusie is. En veel van wat we denken is fantasie, verbeelding of illusie.

Misschien is, naast de functie van ons geheugen, de verbeelding wel het belangrijkst om ons leven te beleven. Vreugde, verdriet, genieten, voorpret, kunst, en noem maar op aan beelden en dus belevingen, maken ons leven inhoudsvol en betekenisvol. Zingeving gaat eerst en vooral over gevoelens, beelden en beleving.

We onderscheiden ons van anderen door bij onze beelden emoties te ervaren die anders zijn dan de emoties van anderen. We voelen allemaal verschillende en we ervaren de dingen anders dan anderen. Theo Maassen heeft in een van zijn optredens de grap gemaakt: “Mijn vrouw en ik zijn heel anders, vooral mijn vrouw”. Dat de ander anders is, is leuk en lastig. Want op die eigenschappen waar we voor gevallen zijn, kunnen zomaar ergernissen worden. Ja, een relatie is een compromissending. Leuker kan ik het ook niet maken.

Zeker wanneer onze beleving en de daarbij spelende emoties heftig zijn, kunnen we zomaar denken dat het wel echt móet zijn. Wat mij terug in de realiteit brengt, is om mijn ervaringen te delen met anderen. Het delen van onze gevoelens met anderen is prettig; daarom gaan we graag samen naar de film of uit eten. De ene keer is het leuk om dezelfde gevoelens te delen, de andere keer is het interessant om het verschil uit te wisselen. En vooral dat laatste kan mij weer terugbrengen in de werkelijkheid. Wanneer ik tenminste niet uitgaat van mijn eigen gelijk.

Ik grijp even terug op mijn vorige blog. Wanneer we onze verbeelding, onze belevingen tot een mening maken en die mening tot een feit, dan wordt het problematisch. In veel gevallen zelfs gevaarlijk. Want dan komt de verbeelding aan de macht. En we kennen de gevolgen van die leiders die hun verbeelding aan de macht brachten, Hitler, Moa, Xi Jinping, Erdohan, Poetin en vele anderen.  En dichter bij huis, en gelukkig nog niet echt aan de macht, ………. vul maar in.

In relaties is het belangrijk of het beeld dat we van onszelf hebben gedeeld wordt door de anderen. De uitspraak “wat verbeeldt hij/zij zich wel” is veelzeggend, want impliceert dat de anderen een ander idee hebben over hem of haar.

Of tegengesteld: een minderwaardigheidscomplex levert ook problemen op in contact met anderen. Bijvoorbeeld omdat er meer van je verwacht wordt dan jezelf in huis denkt te hebben. Zelfkennis is een van de moeilijkste  ‘kennisgebieden’ om daar helderheid en duidelijkheid in te verwerven. Het komt maar al te vaak voor dat anderen een heel ander idee hebben over onze persoonlijkheid dan wij zelf. Laten we ons vooral geen illusies maken.