Anselm Kiefer

Het is heel moeilijk na te gaan wat de invloed van de tweede wereldoorlog is op de naoorlogse generatie. Zelf weet ik dat ik leef met een, op de achtergrond sluimerende angst voor een oorlog; preciezer: voor een wereldoorlog. Hoe meer moet dat spelen wanneer je opgroeit tussen de zichtbare gevolgen van de tweede wereldoorlog.

Anselm Kiefer, geboren in Donaueschingen, Duitsland is opgegroeid tussen de verwoestingen van de bombardementen. Deze oorlogsgeschiedenis heeft hem en zijn latere werk gevormd op een manier die op mij een overweldigende indruk maakt.

Zelfs zonder gedetailleerde herinneringen draag je, wanneer je van direct na de oorlog bent, de sfeer, de zwaarte en de duisternis met je mee. En het slachtofferschap heeft dan zijn voordelen, want je kunt de geleden ellende externaliseren; bij ‘die anderen neerleggen’. Hoe anders moet dat zijn voor de Duitse naoorlogse generatie.

Ik weet niet meer precies wanneer ik voor het eerst kennismaakte met zijn werk, maar één keer staat me nog scherp voor de geest. Ik bezocht het Kunstmuseum (toen nog Gemeentemuseum) in Den Haag. Het was tijdens de verbouwing van het Mauritshuis tussen 2012 en 2014, toen een deel van de collectie van het Mauritshuis vertoond werd in het Kunstmuseum. Ik moest me door dit deel met leuke winterlandschapjes en veel publiek heen werken en kwam in een zaal met een werk, een ‘schilderij’ van Kiefer. Schilderij kun je het niet noemen, want Anselm Kiefer gebruikt allerlei materialen in zijn werken. Het schilderij toonde een dor landschap, in voornamelijk zwartwit en een overweldigend formaat. Niet alleen het formaat is overweldigend, ook de voorstelling zelf was (en is steeds) voor mij een donderslag, een klap voor m’n kop, een stomp in m’n maag.

(Des Herbstes Runengespinst – für Paul Celan, gemengde techniek: acryl, olie-emulsie, houtskool, lood, gips, afmeting: 230×280 cm, 2005) .

Dit is een van zijn ‘kleine’ werken, want sommige zijn 4 bij 6 meter.

Eén van mijn quotes is ‘de schrijver schrijft zichzelf en de lezer leest zichzelf’. Voor kunst geldt dan ‘de kunstenaar creëert zichzelf en de kijker kijkt zichzelf’. Dat Kiefer’s werk mij zo aanspreekt, aangrijpt, gaat vast voor een deel over mezelf. Maar ik ben niet de enige, veel mensen worden door zijn werken gegrepen. Je kunt er niet omheen, en niet alleen door het formaat. Het is duistere kunst en duistere kunst raakt vaak aan het mystieke, het onbewuste en de donkere kanten van ons bestaan.

Met een naoorlogse achtergrond en zeker die van de Duitse, is Kiefers zoeken naar de essentie van ons bestaan begrijpelijk.

Anselm Kiefer is ‘niet voor een kleintje vervaard’. Om de Duitsers niet hun verleden te laten wegmoffelen (hm, speciaal woord in dit verband) maakte hij foto’s van zichzelf waarbij hij de Hitlergroet bracht. Maar ook kwantitatief is hij wel wat megalomaan. Want toen hij zijn studio in 1992 van Duitsland naar Barjac in Zuid-Frankrijk verhuisde had hij 80 vrachtwagens nodig. En toen hij van Barjac naar Parijs verhuisde waren dat er 120 geworden. (Mijn lief B. vindt dat ik al een verzamelaar ben!).

Kiefer is erg beïnvloed door de Duitstalige Joodse dichter Paul Celan, wiens ouders door de Duitsers zijn vermoord. Hij zelf ontsnapte ternauwernood aan een werkkamp. Celan maakte later een eind aan zijn leven. Is het een vereffenen van schuld dat Kiefer zo het werk van Paul Celan centraal stelt? De duistere tragiek van de oorlog, en daarmee het mysterie van het geweld weet Kiefer heel sterk en tegelijkertijd met grote schoonheid te verbeelden. Zelfs zonnebloemen laat hij op deze manier spreken.

Anselm Kiefer (geb. 1945) Houtsnede  zonder titel, schellak en acryl op papier op doek
142½ x 84½in. (362 x 214,5 cm.)
Uitgevoerd in 1996.

Bij de combinatie van schoonheid en tragiek moet ik ook denken aan de fotograaf James Nachtwey. Diens foto’s zijn van een ongekende fotografische schoonheid, terwijl Nachtwey bijna alleen ellende fotografeert. Op de vraag naar de schoonheid van zijn foto’s antwoordde hij een keer “maar vraag mij niet naar mijn nachtmerries”.

Wil je kennismaken met het werk van Anselm Kiefer dan zijn er twee mogelijkheden. Er is nu een grote tentoonstelling in museum Voorlinden in Wassenaar; tot en met 25 februari 2024.

Wil je in stilte genieten van de tentoonstelling: iedere zaterdag en zondag is er in Voorlinden tussen 10.00 en 11.00 uur een stilte uur, waar maximaal 50 bezoekers worden toegelaten. Schoenen uit, telefoon uit en niet praten. Meditatief dus.

En er draait in enkele bioscopen een prachtige film over het werk van Anselm Kiefer van de regisseur Wim Wenders.

Je begrijpt: beide is een aanrader.