Kritiek van Artificiële Intelligentie op Artificiële Intelligentie.

Artificiële Intelligentie houdt mij vanaf het begin bezig. Ik probeer bij te blijven en lees er zoveel mogelijk over. Ik ben daar niet de enige in, maar toch verbaast het me ook hoeveel mensen het voor lief, of als gegeven aannemen en zich er niet echt mee bezighouden.

Een bijeffect is bijvoorbeeld, dat wanneer je je kritisch hebt uitgelaten over Donald Trump, je echt de kans loopt om niet meer Amerika binnen te komen.

Ik dacht “laat ik eens aan AI vragen wat de gevaren van AI zijn”. Na het lezen van de tekst, die hieronder volgt (ja, zo makkelijk heb ik me er deze keer vanaf gemaakt…!) dacht ik wel, zouden alle individuen van vlees en bloed maar zo’n zelfkritiek hebben.

Dus ik gaf ChatGPT de onderstaande opdracht:

“Schrijf een wetenschappelijk essay van ongeveer 800 woorden over de gevaren van AI voor de democratie, de creatieve beroepen en de onderlinge verhoudingen tussen mensen”.

ChatGPT zei:

“Hieronder staat een wetenschappelijk geformuleerd essay van ongeveer 800 woorden over de gevaren van AI voor de democratie, creatieve beroepen en menselijke verhoudingen”.

---

De maatschappelijke risico’s van kunstmatige intelligentie: bedreigingen voor democratie, creatieve beroepen en menselijke relaties

De snelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie (AI) vormt een van de meest ingrijpende technologische veranderingen van de eenentwintigste eeuw. Hoewel AI aanzienlijke voordelen biedt op het gebied van productiviteit, innovatie en wetenschappelijk onderzoek, groeit de bezorgdheid over de maatschappelijke risico’s. In het bijzonder komen drie domeinen onder druk te staan: de democratische besluitvorming, de toekomst van creatieve beroepen en de kwaliteit van menselijke onderlinge relaties. Dit essay verkent deze gevaren vanuit een wetenschappelijk perspectief en bespreekt hoe de structuur van de samenleving hierdoor kan verschuiven.

1. AI en de kwetsbaarheid van democratische processen

Democratie functioneert op basis van geïnformeerde burgers, transparante informatievoorziening en debat waarin verschillende perspectieven elkaar kunnen ontmoeten. AI brengt deze fundamentele voorwaarden in gevaar door de schaalbaarheid en efficiëntie waarmee informatie kan worden gemanipuleerd.

Een belangrijk risico is de verspreiding van desinformatie. Generatieve modellen kunnen overtuigende misleidende teksten, afbeeldingen en video’s produceren, waardoor het onderscheid tussen authentieke en synthetische informatie vervaagt. Empirisch onderzoek laat zien dat desinformatie die inspeelt op emotie sneller wordt gedeeld dan feitelijke informatie, wat leidt tot verhoogde polarisatie en verminderd vertrouwen in journalistieke en politieke instituties. Daarnaast maakt de personalisering van content via algoritmische aanbevelingssystemen het mogelijk politieke boodschappen te richten op extreem gedetailleerde doelgroep segmenten. Hierdoor ontstaan “micro-echo­kamers” waarin burgers voornamelijk informatie ontvangen die hun bestaande overtuigingen bevestigt. Dit ondermijnt deliberatie, een kerncomponent van democratische theorieën zoals die van Habermas, waarin wederzijdse informatie-uitwisseling een basisvoorwaarde vormt voor collectieve besluitvorming.

Ook de rol van data-analyse in politieke campagnes draagt bij aan een verschuiving van inhoudelijke discussie naar psychografische beïnvloeding. AI maakt het mogelijk om stemgedrag te voorspellen en beïnvloeden op basis van statistische patronen in online gedrag, waardoor politieke communicatie minder gericht is op rationele argumenten en meer op onbewuste gedragssturing. Hierdoor dreigt een erosie van politieke autonomie: burgers maken hun keuzes binnen een door algoritmen geconstrueerd informatie-universum.

2. De impact van AI op creatieve beroepen en culturele productie

Naast politieke processen staat ook het domein van creativiteit onder druk. Traditioneel werden creativiteit en verbeeldingskracht beschouwd als unieke menselijke vermogens. De opkomst van generatieve AI—modellen die beelden, muziek, literatuur en zelfs audiovisuele producties kunnen creëren—doorbreekt deze aanname. Hoewel deze systemen vaak afhankelijk blijven van menselijke input, verschuift de grens tussen origineel en gegenereerd werk steeds verder.

Een eerste risico betreft de economische positie van creatieve professionals. AI-systemen worden getraind op enorme hoeveelheden bestaande kunstwerken, vaak zonder toestemming of compensatie van de oorspronkelijke makers. Dit leidt tot een systeem waarin menselijke creativiteit wel als grondstof dient maar niet noodzakelijk economisch wordt beloond. Op markten zoals grafisch ontwerp, tekstproductie en illustratie ontstaan al signalen van prijsdruk doordat AI sneller en goedkoper produceert dan menselijke makers. Vanuit arbeidsmarktperspectief vergroot dit de asymmetrie tussen technologiebedrijven, die profiteren van schaalvoordelen, en individuele kunstenaars, die moeilijker kunnen concurreren.

Daarnaast bestaat het gevaar van culturele homogenisering. AI-modellen genereren vaak werk dat statistisch gezien “gemiddeld” is: patronen worden gereproduceerd op basis van meest voorkomende voorbeelden in de trainingsdata. Hierdoor dreigt een verschraling van esthetische diversiteit. Terwijl creatieve disciplines traditioneel worden gedreven door afwijking, experiment en originaliteit, produceert AI eerder variaties op bestaande stijlen. Vanuit cultuurwetenschappelijk perspectief betekent dit dat de rol van kunst als kritische, vernieuwende kracht onder druk komt te staan.

3. Veranderingen in menselijke relaties en sociaal gedrag

AI beïnvloedt niet alleen instituties en beroepen, maar ook fundamenteel menselijke interacties. De toegenomen aanwezigheid van AI in communicatieplatformen, zoekmachines, gezondheidszorg en zelfs intieme relaties verandert hoe mensen elkaar waarnemen en met elkaar omgaan.

Ten eerste structureren algoritmen in toenemende mate de sociale omgeving. Aanbevelingssystemen bepalen welke informatie we zien, welke gesprekken we voeren en met wie we in contact komen. Dit creëert een vorm van “gestratificeerde realiteit”: individuen leven in gepersonaliseerde informatiewerelden die elkaar slechts beperkt overlappen. Dit bemoeilijkt wederzijds begrip en kan bijdragen aan maatschappelijke fragmentatie.

Een tweede risico betreft de vervanging van menselijke interactie door AI-gestuurde communicatiemiddelen. Chatbots, virtuele assistenten en sociale AI-companions kunnen functioneel en emotioneel ondersteunend zijn, maar ze reduceren ook de prikkels om relaties met echte mensen te onderhouden. Psychologisch onderzoek suggereert dat langdurige afhankelijkheid van dergelijke systemen kan leiden tot verminderd empathisch vermogen en minder vaardigheid in complexe sociale situaties. De mens wordt geconditioneerd om te communiceren met systemen die perfect geduldig en responsief zijn, wat spanning kan creëren in echte menselijke interacties, die per definitie ambivalent en onvoorspelbaar zijn.

Daarnaast spelen privacy en machtsdynamieken een rol. AI-systemen verzamelen en analyseren enorme hoeveelheden persoonlijke data. Dit creëert een asymmetrische relatie tussen individuen en de organisaties die deze systemen beheren. De subtiele sturing van gedrag via gepersonaliseerde aanbevelingen of nudging-mechanismen kan leiden tot een vorm van sociale regulatie die grotendeels onzichtbaar en moeilijk te controleren is.

Conclusie

De gevaren van AI voor democratie, creatieve beroepen en menselijke relaties zijn diep verweven met bredere maatschappelijke structuren. AI versnelt bestaande trends zoals polarisatie, economische concentratie en digitale afhankelijkheid. Een verantwoordelijke omgang met AI vereist daarom niet alleen technische regulering, maar ook een herwaardering van menselijke autonomie, creativiteit en sociale cohesie. De uitdaging voor de komende decennia is om AI in te bedden in een sociaal en ethisch raamwerk dat de menselijke maat centraal stelt en de samenleving beschermt tegen onzichtbare vormen van beïnvloeding en machtsconcentratie.

Nu dan maar weer de echte Wim Noorlander: als voorbeeld van wat AI nog meer kan; hieronder mijn nieuwe vriendin (is ’t geen schatje?) en een nieuwe Rembrandt:

Het worden spannende tijden om echt en onecht uit elkaar te gaan houden.