Fenix is het kunstmuseum in Rotterdam dat gaat over migratie. Over het emigreren of vluchten van mensen naar een ander land. Het gaat over (voor een deel) opnieuw beginnen.
13 december 2024 sliepen wij, huisgenoot B en ik voor het eerst in ons nieuwe appartement aan de IJssel in Zutphen. Na vierenveertig en een half jaar in hetzelfde huis in Amstelveen gewoond te hebben. Ik heb het steeds een halve emigratie genoemd en nog ervaar ik dat zo.
Wij vluchtten niet weg; we gingen ergens naar toe. Dat is denk ik het wezenlijke verschil tussen een emigrant en een vluchteling. Tussen een Indiase expat of een Syrische vluchteling. Wanneer je emigreert maak je een duidelijke keuze voor de plek waar je naar toe gaat op basis van goed overwogen motieven.
Bij vluchten is er nood en dus een ‘noodzaak’ om je plaats of land te verlaten. Migratie is de min of meer neutrale formulering voor het veranderen van plek en land waar je verblijft. Wat is taal toch veelzeggend: blijven heeft minder de connotatie in zich van tijdelijkheid, terwijl verblijven dat wel heeft. Daarover nadenkend is het misschien zo dat emigreren minder bepaald wordt door het dilemma tussen verblijven of blijven, door de duidelijke overwegingen die aan deze stap ten grondslag liggen. Terwijl vluchtelingen, zeker na langere tijd ergens ‘tijdelijk’ te zijn met dit dilemma, van al of niet blijven, worden geconfronteerd. Ik weet dat bijvoorbeeld van enkele jonge Oekraïense vluchtelingen die hier eerst tijdelijk dachten te zijn, en in de loop van de tijd hebben besloten om in Nederland te blijven.
Fenix, kunstmuseum vol verhalen over migratie, zo is de aankondiging van dit museum. Het is dan ook ontzaglijk knap hoe de samenstellers er in geslaagd zijn zoveel ‘vlucht-ellende’ zo mooi in dit museum vorm te geven. Alleen al de zogenaamde tornado naar en op het dak is schitterend. In de dubbele betekenis van het woord want hij glimt en schittert je tegemoet. Wanneer je daarna weer afdaalt naar het museumgedeelte is er veel om door geroerd en ontroerd te raken. Om te beginnen met de fototentoonstelling “The Family of Migrants”. Prachtige foto’s van vluchtelingen in allerlei situaties, ook samengesteld in een heel mooi fotoboek, ergens ironisch aangekondigd als een koffietafelboek; de ironie op je koffietafel zullen we maar zeggen.
Een ander fantastisch bedacht onderdeel van de tentoonstelling is het doolhof samengesteld uit koffers, waarvan ik vind dat zowel het idee als de uitvoering bekroond moet worden.
Het museum is trouwens zelf een voorbeeld van antagonisme: een tegenpool tussen thema en uitvoering; tussen het miljoenenproject wat dit museum zelf is, en het enkele koffertje van de vluchteling. Het museum als tegenspeler in het drama van het slachtoffer dat op de vlucht is.
Het dilemma rond de vluchteling, de ‘gelukzoeker’ of de emigrant: de spanning tussen individu en gemeenschap.
Een dilemma is een situatie waarin uit twee onaantrekkelijke alternatieven moet worden gekozen. Het hele leven is een dilemma, want er is geen keuze zonder een prijs. Heel veel zon in een zomer is wel lekker, maar droogt de boel wel uit, zoals we nu merken. En regen is goed voor de aarde, maar verpest wel je vakantie. En wij als moderne, verwende westerling willen alles. Zo ook met de vluchteling, de migrant, de allochtoon, gelukzoeker of welke naam hij/zij ook mag hebben, willen meer dan ze thuis hebben, of ontvluchten dat wat ze niet hebben.
Bij het zien van de foto’s in het museum is het onmogelijk (voor een empathisch mens) om geen compassie te hebben met hun besluit om te vluchten. Simpel gezegd, het zal je maar gebeuren om bijvoorbeeld in Syrië geboren te worden. Of een ander straatarm land met een dictatuur. Wat emotioneel raakt en aanspreekt is het leed van het individu. En het is menselijk en dus ethisch terecht om daardoor aangesproken te worden. Maar het wordt anders wanneer we nadenken over het individu overstijgende kwesties als de inrichting van onze maatschappij. Dit dilemma ken ik goed vanuit mijn ervaring als afdelingshoofd in een grote GGZ instelling. De op het individu gerichte, gesocialiseerde hulpverleners hadden vaak veel moeite met beleidsvraagstukken die per definitie persoon-overstijgend zijn. Het ja-maar was bijna altijd gebaseerd op individuele casuïstiek, en veel collega’s konden de stap naar het abstractere beleidsniveau moeilijk maken. Hetzelfde speelt bij het vluchtelingenvraagstuk. Na het bezoek aan Fenix wil ‘je’ wel alle vluchtelingen opvangen.
Het meer zakelijke argument om buitenlanders ‘binnen te laten’, is het economische: omdat wij als autochtonen vergrijzen en gemiddeld genomen geen zin hebben in meer dan twee kinderen. Sterker nog, de vervangingsfactor van de autochtone Nederlander is nu 1,5 per vrouw, terwijl 2,1 nodig is om onze populatie op peil te houden. (Ja, ik weet heus ook wel dat er geen anderhalf kind geboren wordt…). Onze bevolkingsaanwas die er nu plaats vindt gebeurt door immigratie; expats en vluchtelingen. De prognose is dat in 2050 40% van de beroepsbevolking bestaat uit personen met een niet-Nederlandse achtergrond. Wat betekent dat de totale samenstelling zal bestaan uit meer dan 50% niet-Nederlanders.
Valt hier nou wel of niet over te praten?!
“Ik ben tegen migratie, maar mijn buurman, dat is ne goeie…..” Antwerpen,
De Morgen, 21 juli 2023.
In de jaren ’70 van de vorige eeuw kon hier nog over gesproken worden zonder dat het gesprek direct polariseerde. Daarna is het gesprek over deze kwestie steeds meer gepolariseerd en zelfs geen discussie meer te noemen. Ook in mijn kringen en omgeving (wie zit er niet in een bubbel) ligt het gevoelig om het thema van de bevolkingssamenstelling, zeker vanuit cultuuroptiek, aan de orde te stellen. Voordat ik het weet word ik van discriminatie beticht en ‘gepolariseerd’. Iemand die dit thema al langer problematiseert is hoogleraar demografie Jan Latten, die al jaren stelt dat we ook over het thema van cultuurdiversiteit moeten nadenken. Bijvoorbeeld of we in 2050 of iets verder weg (maar niet voor onze kleinkinderen!) 2100 nog een land hebben met een bevolking die een geschiedenis en achtergrond en dus cultuur hebben waarin het democratisch deken en handelen geïnternaliseerd is. De belangrijkste criteria om een cultuur op z’n menselijke waarden te toetsen zijn de mogelijkheid tot tegenspraak inclusief geloofsvrijheid, de positie van de vrouw, en de vrijheid dat ieder mens met zijn eigen geslachtdeel mag doen wat hij/zij wil en leuk en lekker vindt. En ja, met bepaalde culturen heb ik daar (soms grote) vraagtekens bij. Waarbij ik voor de nuance hier natuurlijk ook de opkomst van de kwalijke manosfeer wil noemen die, voor zover ik het begrepen heb, vooral bepaald wordt door de ‘witte man’.
Maar ook voor dit gevoelige thema van cultuurdiversiteit geldt dat het nodig is zo veel mogelijk eerst de (gevoelige) feiten onder ogen te zien. Daar kan sociologie, sociale psychologie en sociale demografie bij helpen.
En om de menselijke kant te blijven zien is een bezoek aan Fenix een must. En ga dan ook langs bij het vernieuwde Fotomuseum, misschien afgewisseld met een kop koffie bij Hotel New York (met hun heerlijke tompouces).
Postscriptum: ik googelde even mijn eigen blog, en ineens zag ik dat AI het volgende schreef, dat ik jullie niet wil onthouden; ben ook ik dus opgenomen in de grote taalprogramma’s.
AI-overzicht:
Naaraanleidingvan.com is a Dutch personal blog and reflection site created by Wim Noorlander. The site features essays, commentary, and thoughts inspired by current events, culture, psychology, and media developments.
Content Themes
- Culture and Media: Critiques on the impact of social media, digital trends, and modern beauty standards.
- Art and Society: Reflections on notable figures, photography (such as Chris Killip), and human behavior.
- Personal Philosophy: Explorations into relationships, psychology, and how the world works.
If you want, let me know:
- Are you looking for a specific article on the blog?
- Do you need help with the meaning of the Dutch phrase “naaraanleidingvan”?
Tell me how you would like to proceed.
Naar aanleiding van 