Frans de Waal

Toen op 18 mei 2007 de gorilla Bokito uit zijn verblijf ontsnapte (dat was nog eens grensoverschrijdend gedrag) om Yvonne v. H. te molesteren die hem verschillende keren per week langdurig had gestalkt, was mijn eerste gedachte: “Wat voor een man heeft die Yvonne, dat zij zo geobsedeerd is door zo’n mannelijke oerkracht?” (Nu is het goed om als lezer te bedenken dat mijn gedachten minstens zoveel zeggen over mij als persoon, als over de inhoud van wat ik denk. Maar dat daar gelaten).

Bokito sleurde de vrouw mee richting het restaurant van diergaarde Blijdorp. Ze werd door Bokito vele malen gebeten. In het volle restaurant ontstond grote paniek, maar, naar ik heb begrepen, zag Bokito het eten, liet Yvonne v. H. los en ging zitten snacken. Wat mij op de tweede gedachte bracht: “Zo zie je maar weer, de liefde van de man gaat uiteindelijk door de maag”. Even later werd Bokito verdoofd door een dierenarts van Blijdorp en weer naar zijn hok teruggebracht. De uitleg van het gedrag van Bokito werd later gedaan door de hoogleraar evolutiebiologie en primatoloog Jan van Hooff, die gepromoveerd is op gelaatsuitdrukkingen van chimpansees. “Bokito raakte echter gefrustreerd doordat die vrouw die schijnbaar in hem geïnteresseerd was telkens weer wegliep. Van Hooff vroeg zich af wat er gebeurd zou zijn als de vrouw zich niet verzet had en gewoon was blijven staan. “Ik denk dat hij haar een paar lellen op de rug had verkocht. En dan, ja, dan had hij misschien gedaan wat gorillamannen met gorillavrouwen doen.”

En dan maar denken dat we niet van de apen afstammen.

Bokito, overleden 4 april 2023, was een mensaap, een ondersoort van de primaten waar wij mensen ook toe behoren. Dit gezegd hebbende kun je niet om de primatoloog Frans de waal heen, die trouwens gepromoveerd is bij Jan van Hooff.

In memoriam Frans de Waal, 29 oktober 1948 – 14 maart 2024.

Op 13 maart 2013 hield Frans de Waal de van Eedenlezing op de Internationale School voor Wijsbegeerte in Leusden. Ik had het geluk om daarbij te kunnen zijn en denk daaraan met veel plezier terug. Want het is bijzonder om zo’n sympathiek, wijs en erudiet wetenschapper een dag meegemaakt te hebben. Frans de Waal was en is ’s werelds bekendste primatoloog. Wat zijn primaten eigenlijk: De primaten of opperdieren (Primates) vormen een  orde van zoogdieren, waartoe alle soorten halfapen en apen, inclusief de in de evolutie enige overgebleven mensensoort, Homo Sapiens, (dat zijn wij dus; WN) behoren. De wetenschappelijke naam “Primates” betekent “eersten”. (Wikipedia).

Frans de Waal hield zich niet alleen bezig met de aap als primaat, maar legde vaak en graag de vergelijking met de mens. Onderstaande foto’s zijn door Frans de Waal zelf gemaakt en het is bijna onvermijdelijk om niet de vergelijking met mensen te maken.

Dat die vergelijking lang taboe is geweest komt volgens mij door onze eeuwenlange christelijke cultuur, waarbij in het scheppingsverhaal een duidelijk onderscheid werd/wordt gemaakt tussen dier en mens. Charles Darwin heeft dit ter discussie gesteld in zijn evolutietheorie, en nog altijd is dat soms voor (orthodox) gelovigen een lastig te combineren gegeven met hun geloofsopvatting. Dat wij een onderdeel van de natuur zijn en er niet boven staan wordt langzamerhand duidelijk nu we door de klimaatverandering ontdekken dat wij ons moeten aanpassen aan de natuur en niet andersom.

Frans de Waal is, zeker in het begin van zijn carrière, antropomorfisme verweten: het toekennen van menselijke eigenschappen aan bijvoorbeeld dieren. (Op dit moment speelt eenzelfde discussie rond artificial intelligence AI). Maar misschien meer nog is hij bekritiseerd om dierlijke eigenschappen aan mensen toe te schrijven. In zijn boek “Chimpansee politiek; macht en seks onder mensapen”, (uitgeverij Contact 2007, pagina 225,) schrijft hij: “De mens is een sprekende aap, maar zijn gedrag verschilt in wezen niet veel van dat van een chimpansee. Mensen houden zich bezig met verbale gevechten, provocerend of imponerend woordvertoon, verontwaardigde interrupties, verzoenende opmerkingen en al die andere gedragspatronen die chimpansees zonder begeleidende tekst uitvoeren. Als de mens zijn toevlucht neemt tot handelingen is de overeenkomst nog groter. Chimpansees krijsen en schreeuwen, slaan met deuren, gooien met voorwerpen, roepen om hulp en maken het na afloop met een vriendelijke aanraking of omhelzing goed. Wij mensen vertonen al deze patronen ook, gewoonlijk zonder een bewuste beslissing om zo te doen, en het zou best kunnen dat onze motieven niet zoveel van die van chimpansees verschillen”.

Een wetenschapper als Frans de Waal zet ons op het spoor om vooral ook over onszelf na te denken. De arrogantie achter ons te laten en op zoek te gaan naar wie we zijn als soort. En binnen onze soort te onderzoeken wat de werkelijkheid van mezelf is en de mensen om ons heen. In zijn beschrijvingen staat ook de groep als belangrijke eenheid steeds centraal, om goed te kunnen ontdekken hoe de enkeling gevormd wordt door de combinatie van aanlegfactoren, onze genetische blauwdruk, en de beïnvloeding door de groep als omgeving.

Na zijn overlijden verschijnen er talloze positieve reacties. Niet alleen over zijn vakmanschap, maar vooral ook over zijn menselijke kant. Hij heeft veel promovendi begeleidt en gunde hen het resultaat van hun onderzoek; dat in tegenstelling van veel professoren die met de eer strijken van het onderzoek van hun studenten. Dit menselijke komt ook tot uiting in zijn boeken die vol staan met kennis en onderzoeken, maar lezen als een roman. Zijn laatste boek zie ik als de kroon op zijn werk. In coronatijd heeft hij geschreven over genderdiversiteit in het dierenrijk in zijn boek getiteld “Anders”. Hierin verheldert hij, legt duidelijk verband van het thema van genderdiversiteit bij dieren met ons mensen, en is in dit boek het meest persoonlijk met zijn eigen opvattingen.

In een volgende blog zal ik uitgebreider ingaan op dit boek.