NAZA is een Britse documentaire uit 2026, geregisseerd door Yuval Abraham en Rachel Scor. En geproduceerd door The Guardian, de financieel meest onafhankelijke krant ter wereld.
NAZA is een Hebreeuws letterwoord (Nezek Agavi) uit het Israëlische leger dat ‘nevenschade’ of collateral damage betekent: het geschatte aantal burgerdoden dat bij een luchtaanval of militaire operatie wordt verwacht.
Inleiding.
Over niet te snel oordelen in een sterk gepolariseerde tijd.
Bij heftige, sterk gepolariseerde kwesties, is het heel moeilijk om emotioneel niet ingezogen te worden in het oordelen over de ene of andere partij. Veel moeilijker is het om gevoelsmatig distantie in te nemen. Niet met veronachtzaming van je gevoel, juist niet, want anders neemt dat ‘stiekem’ een loopje met je. Maar simpel weg om je verstand te kunnen gebruiken is emotionele distantie vereist.
Gemarineerd in en door een streng orthodox gereformeerd gezin, ben ik opgegroeid met het oordeel. Want in het ‘hiernamaals’ ging je tenslotte óf naar de hel, óf naar de hemel. Dat werd bepaald door God in “het laatste oordeel”, en dus namen de streng gereformeerden daar alvast een voorschotje op, door over hun ‘naasten’ een aftreksel van dat laatste oordeel te vellen. Zo’n oordelende omgeving internaliseer je als een soort marinade in je persoonlijkheid. En zoals iedere kok weet, het is gemakkelijker een marinade in het vlees te krijgen, dan die marinade er weer uit te krijgen. Dus nog altijd is het (ver-)oordelen mij vaak te slim, te snel af. Het is de kunst om ons niet mee te laten sleuren in die polariserende eenzijdigheid, maar te kijken of we een positie in kunnen nemen van ‘meerzijdige partijdigheid”: je verplaatst en verdiept je in de ene én de andere partij.
De documentaire NAZA.
Zondag 18 oktober jl. heb ik de documentaire NAZA gezien, en toen ik direct daarna huisgenoot B sprak moest ik even huilen. (Of zoals echte mannen zeggen, ‘ik kon het niet droog houden’). Ik was overweldigd door wat ik aan onmenselijkheid had gezien.
De documentaire draait om het op een technisch zeer hoog ontwikkelde manier, door drones en dus bommen, Hamasleden uit te schakelen, te vermoorden, vanuit een volslagen anonieme positie; dus waar je de personen in kwestie die je dood niet persoonlijk ziet. Het zijn ‘slechts’ technische handelingen die je voltrekt om de ander te doden, inclusief de doden die op dat moment op de verkeerde plaats, op het verkeerde moment aanwezig waren, en dus mee vermoord worden. Moorden alsof je een gamespel doet, waarbij je beloond wordt wanneer het doden gelukt is.
De ‘bijvangst’ weten de moordenaars, en spreken dan ook van NAZA, ‘nevenschade’. Zoals bijvoorbeeld het gebruik van kunstmest leidt tot nevenschade in de vorm van pfas in het milieu, en vervolgens (zeer waarschijnlijk) parkinson tot gevolg heeft. En het gebruik van fossiele brandstoffen als bijproduct CO2 veroorzaakt, roken longkanker en bijna alle drugs hersenschade veroorzaken. We zijn dus heel vertrouwd met nevenschade.
In de film wordt in een reeks geanonimiseerde interviews door een aantal Israëlische militairen verteld hoe het moorden in z’n werk gaat. Het is verbluffend, verschrikkelijk en bizar om te horen dat alle woningen in GAZA in kaart zijn gebracht, en alle telefoons afgeluisterd en gevolgd kunnen worden. Wanneer een Hamas lid uitgeschakeld gaat worden, weten de militairen niet altijd precies waar hij is. Maar wanneer ze het dochtertje (via haar telefoon) thuis “dag papa” horen zeggen, dan weten ze dat het Hamas lid thuis is, en ze het huis kunnen bombarderen. Inclusief het gezin en als het niet anders kan, andere woningen in het gebouw. Hoe groot de ‘nevenschade’ is doet er dan niet toe.
De documentaire zelf is subtiel opgebouwd uit beelden van de interviews vanaf het dak van een hoog gebouw in Tel Aviv. Op de achtergrond zie je woningen en zie je achter de ramen in silhouet soms bewoners. Precies zoals de Gazanen die in hun woning worden uitgeschakeld.
Op een bepaald ogenblik is er een opname vanaf dit hoge standpunt, van een kruispunt met verkeer op het moment dat er een sirene gaat. Niet als alarm, maar op dat moment als herdenking van de holocaust. Alle auto’s stoppen en de mensen gaan stil naast hun auto staan. Na één of twee minuten van volledige stilte stapt ieder weer in en rijdt verder. Het is natuurlijk niet voor niets dat deze scene is opgenomen in de documentaire, als verwijzing naar de eigen geschiedenis van de Joden.
Dat is ook wat mij (en met mij vele anderen) in verwarring brengt: hoe kan het, wanneer jezelf een, toch nog wel actuele, genocidale geschiedenis achter de rug hebt, dat je juist ditzelfde doet met een ander volk. Natuurlijk is de moordpartij van Hamas op 7 oktober 2023 afschuwelijk, waarbij verkrachting, verminking en moord bewust werd ingezet. Neem daarbij de langdurige gijzeling van meer dan 250 mensen, en het is begrijpelijk dat de leiders van Israël moesten reageren. Maar wat er nu heeft plaats gevonden en nog gebeurt in Gaza overstijgt een verhoudingsgewijze reactie. En niet alleen het aantal doden is buitenproportioneel, ook het verdrijven van hun grondgebied (zowel in Gaza als op de West Bank) is genocidaal.
Wat dit laatste betreft stond er in de Volkskrant van 3 oktober een zeer informatief artikel over het onderzoekscollectief Forensic Architecture. Deze groep onder leiding van de Israëliër Eyal Weizman, architect, heeft de afgelopen drie jaar minutieus onderzoek gedaan naar het landschap en de inrichting van Gaza. En is tot de conclusie gekomen dat de regering van Israël stelselmatig en gepland Gaza aan het vernietigen is en de Gazanen daarmee aan het verdrijven. Dit valt volgens de Verenigde Naties ook onder een genocidale handeling.
Is dit alles te begrijpen?
Eerst even iets over ‘begrijpen’. Begrijpen heeft niets te maken met ‘het er mee eens zijn’. Het gaat over het met ons verstand kunnen vatten, verklaren, doorgronden. Het mechanisme doorzien, en een verband zien tussen oorzaak en gevolg.
“In 2003 was ik met mijn oudste dochter een week in Berlijn. We hadden de met stenen ingelegde route van de muur gelopen. En gingen naar het indrukwekkende Joods Museum. Ik weet het nog: op de bovenste verdieping stelde ze me ineens de vraag: “pap, is het niet raar om na ongeveer 2000 jaar een land op te eisen? Stel je voor dat de Batavieren dat bij ons zouden doen!?”.
Gebeurtenissen historisch ‘begrijpen’, in termen van oorzaak en gevolg, is een problematische kwestie. Namelijk afhankelijk van het moment in de geschiedenis van waaruit je begint te redeneren, worden handelingen historisch al of niet begrijpelijk op basis van de voorgeschiedenis. Niemand in Nederland haalt het meer in z’n hoofd om nog een claim te leggen bij Spanje op basis van de tachtigjarige oorlog. De meeste mensen zullen vinden dat alles wat daarmee te maken heeft, verjaard is. Maar de Duitse regering kan er (nog) niet toe komen om Israël te veroordelen over de acties in Gaza. De moord op 6 miljoen joden in de tweede Wereldoorlog is gevoelsmatig zeker niet ’verjaard’; zie de herdenking van de holocaust in de documentaire.
Er vallen veel dingen te zeggen over de totstandkoming van Israël in 1948 en de verdrijving, overheersing van de Palestijnen. Na de eeuwenlange achtervolging van de Joden en de moord op miljoenen Joden in de Tweede Wereldoorlog is het (voor mij) heel begrijpelijk dat veel joden blij zijn met de staat Israël. En voor mij ook heel begrijpelijk dat dit voor heel veel Palestijnen onverdraaglijk is. Maar het is niet zomaar menselijk, ethisch en psychologisch begrijpelijk wat Hamas op 7 oktober in 2023 heeft gedaan, en de regering van Israël nu doet in Gaza.
Ik raad iedereen aan die deze blog leest, om op Wikipedia de pagina “Mandaatgebied Palestina” te lezen. De westerse landen, waar ook wij toe behoren, hebben in het geheel geen schone handen in het ontstaan van het conflict tussen Israël en de Palestijnen.
Wat natuurlijk niemand in het Midden-Oosten (of waar dan ook trouwens, en wie dan ook), het recht geeft om te moorden.
De psychologie van de vereffening.
Allereerst: een psychologische of sociologische verklaring is geen!!! moreel ethische goedkeuring. Het is heel belangrijk om dit uit elkaar te houden.
Intergenerationeel onrecht.
Er bestaan verschillende theorieën die gaan over (intergenerationeel) onrecht en van waaruit en hoe mensen op onrecht reageren. De Hongaars-Amerikaanse psychiater Ivan Boszormenyi-Nagy (kortweg Nagy (spreek uit nodzj) is daar zijn hele leven mee bezig geweest, vanuit de gedachte dat mensen in de omgang met elkaar een (onbewuste) balans bijhouden, van geven en ontvangen. Van wat de ander mij aan onrecht aandoet, en (vaak minder bewust) van wat ik de ander aandoe. Wanneer je groot onrecht is aangedaan, dan kan dat de reactie oproepen om dat ‘te verhalen’. Daarom is een begrijpelijke synoniem voor ‘relatie’ het begrip ‘verhouding’, wat impliciet refereert aan die balans van geven en ontvangen.
Nagy spreekt bij aangedaan onrecht van een aanspraak op destructie die dan een bron wordt voor nieuw onrecht. Nagy spreekt dan over ‘een roulerende rekening’. Een vorm van plaatsvervangende wraak, die onbewust kan plaats vinden in een andere relatie, waarbij er (ook onbewust) een nieuw slachtoffer wordt gemaakt. Een simpel voorbeeld hiervan (zeker in de anonimiteit van een grote stad) is soms de reactie wanneer je fiets gestolen is: “Nou dan steel ik zelf ook een fiets”, waarbij weer een onschuldig slachtoffer wordt gemaakt.
Identificatie met de agressor.
Israël en dus de Israëliërs zijn vanaf 1948, (en al eerder, zie de link met Wikipedia) omringd door vijanden die het bestaan van een Israëlische staat ontkennen en door Israël begrijpelijkerwijs als agressors gezien worden. Deze houding van de omringende landen is voor de Israëliërs natuurlijk zeer beangstigend. Om deze angst te bedwingen is het niet zo gek dat je je dan identificeert met de agressor en tot hetzelfde gedrag komt om je eigen angst niet te hoeven voelen. Dit mechanisme is voor het eerst genoemd door Sándor Ferenczi, een leerling van Sigmund Freud en later uitgewerkt door de dochter van Freud, Anna Freud, en wordt dan ook ‘identificatie met de agressor genoemd’. Om zodoende de eigen angst te bedwingen. Kwaad, agressief zijn voelt ook veel ‘prettiger’ dan angstig zijn.
Maar…. tegelijkertijd blijft het bizar en ook onbegrijpelijk in die zin dat ‘het je verstand te boven gaat’ om te zien wat er in Oekraïne en dus ook in Gaza gebeurt. Hoewel die twee conflicten, juist door hun historische ontstaan, niet te vergelijken zijn.
De regisseurs van de film halen Netanyahu aan in een uitspraak die hij deed in een televisie-interview in 1986 in het Amerikaanse programma Firing Line : “Terrorisme is de systematische en doelbewuste aanval, de moord, de verminking en de bedreiging van onschuldigen, van burgers, voor politieke doeleinden”. Waarmee hij zichzelf als terrorist definieert.
Ach, ons geheugen is een lade die je kunt openen, maar ook weer kunt dichtschuiven.
Zie: https://wikipedia.org› Mandaatgebied_Palestina;
